Yangilanishlar va antivirus: kompyuter himoyasi

Windows, brauzer va telefonni yangilash, Microsoft Defender bilan tekshiruv, soxta virus ogohlantirishlarini tanish va zararlanganda nima qilish.

“Yangilanish o’rnatilmoqda, kompyuterni o’chirmang” degan yozuv ko’pchilikni asabiylashtiradi: ish shoshilinch, kompyuter esa yarim soat qayta ishga tushadi. Shuning uchun ko’p odam yangilanishlarni o’chirib qo’yadi. Aslida yangilanish va antivirus — kompyuter va telefonni himoya qilishning eng oson va eng ishonchli usuli: bir marta to’g’ri sozlab qo’ysangiz, ular ko’p ishni sizning o’rningizga bajaradi. Bu qo’llanmada yangilanish nima uchun kerakligini oddiy tilda tushuntiramiz, Windows Update’ni ishingizga xalal bermaydigan qilib sozlaymiz, brauzer, dasturlar va telefonni yangilashni ko’rib chiqamiz. Keyin antivirus nima qiladi va nima qila olmasligini, Windows’ga o’rnatilgan Microsoft Defender bilan qanday ishlashni, soxta “kompyuteringiz virusli” ogohlantirishlarini qanday tanishni va kompyuter zararlanganda nima qilish kerakligini o’rganamiz. Oxirida amaliy mashq va tekshiruv ro’yxati bor. Menyu nomlari Windows va dasturlarning ingliz tilidagi interfeysi bo’yicha berilgan.

Nega yangilanish muhim: zaiflik va yamoq oddiy tilda

Har qanday dastur — Windows, brauzer, Telegram yoki bank ilovasi — odamlar tomonidan yozilgan va unda xatolar bo’ladi. Ba’zi xatolar shunchaki noqulaylik tug’diradi: tugma ishlamaydi, oyna qotib qoladi. Boshqalari esa xavfsizlik bilan bog’liq: ular orqali begona odam kompyuterga kirishi, fayllarni o’qishi yoki zararli dastur o’rnatishi mumkin. Bunday xato zaiflik deb ataladi.

Uy misolida tasavvur qiling: qulf ishlab chiqaruvchisi eshigingizdagi qulf modelini maxsus sim bilan ochish mumkinligini aniqlab, barcha xaridorlarga yangi o’zak yuboradi. O’zakni almashtirmaganlar endi o’g’rilar ham biladigan zaif qulf bilan yashaydi. Dasturlarda ham xuddi shunday: zaiflik topilgach, ishlab chiqaruvchi uni tuzatuvchi kichik o’zgartirish — xavfsizlik yamog’i (patch) chiqaradi. Yamoq e’lon qilingan paytdan boshlab zaiflik haqida firibgarlar ham xabardor bo’ladi va ular aynan yangilanmagan qurilmalarni nishonga oladi.

Shuning uchun yangilanish — faqat yangi tugmalar emas: ko’pincha uning asosiy qismi ko’zga ko’rinmaydigan xavfsizlik tuzatishlaridir. Kompyuter sekinlashishining boshqa sabablari haqida kompyuterni tezlashtirish maqolasida batafsil yozganmiz.

Windows Update: sozlash va qayta ishga tushirishni rejalashtirish

Windows 11 va Windows 10’da yangilanishlar odatda avtomatik yuklanadi. Sizning vazifangiz — ularni o’chirmaslik va qayta ishga tushirish vaqtini o’zingizga qulay qilish.

Yangilanishlarni tekshirish

Start → Settings → Windows Update ni oching (Windows 10’da: Settings → Update & Security → Windows Update).
Check for updates tugmasini bosing. Windows mavjud yangilanishlarni qidiradi va yuklaydi.
Agar “Restart required” yozuvi chiqsa, ishingizni saqlab, qulay paytda kompyuterni qayta ishga tushiring.
Update history bo’limida qaysi yangilanishlar o’rnatilganini ko’rish mumkin.

Faol soatlar (Active hours)

Windows faol soatlar davomida kompyuterni o’z-o’zidan qayta ishga tushirmaydi. Windows Update → Advanced options → Active hours bo’limida vaqtni qo’lda belgilang. Masalan, buxgalter Dilnoza soat 8:00 dan 19:00 gacha ishlaydi — u faol soatlarni shu oraliqqa qo’yadi va yangilanish kechqurun yoki tunda o’rnatiladi.

Qayta ishga tushirishni rejalashtirish

Yangilanish yuklangach, Windows Update sahifasida Schedule the restart imkoniyati paydo bo’ladi: aniq kun va soatni tanlaysiz. Shuningdek, Advanced options’dagi Notify me when a restart is required sozlamasini yoqing — shunda kompyuter qayta ishga tushishidan oldin ogohlantiradi va siz ochiq hujjatlarni saqlab ulgurasiz.

Pauza qilish — vaqtinchalik chora

Pause updates tugmasi yangilanishlarni bir necha haftaga to’xtatadi — masalan, muhim taqdimot haftasida. Pauza tugagach, Windows yangilanishlarni baribir o’rnatadi. Uni doimiy yechim sifatida ishlatmang va yangilanishni o’chiradigan “tweaker” dasturlardan foydalanmang.

Brauzer, dasturlar va telefon yangilanishlari

Windows yangilangani yetarli emas: hujumlarning katta qismi brauzer va keng tarqalgan dasturlar orqali bo’ladi.

Brauzer

Brauzerlar odatda o’zini avtomatik yangilaydi, lekin yangilanish brauzer qayta ochilgandagina kuchga kiradi. Agar brauzerni haftalab yopmasangiz, yuqori o’ng burchakda “Update” yoki rangli belgi paydo bo’ladi.

Google Chrome: uch nuqta menyusi → Help → About Google Chrome.
Microsoft Edge: uch nuqta menyusi → Settings → About Microsoft Edge.
Mozilla Firefox: menyu → Help → About Firefox.

Bu sahifani ochishning o’zi yangilanishni tekshiradi; oxirida Relaunch tugmasini bosing. Ishlatmaydigan kengaytmalarni (extensions) ham o’chiring.

Kompyuterdagi boshqa dasturlar

Microsoft Store orqali o’rnatilgan ilovalar: Microsoft Store → Library → Get updates.
Office, PDF o’quvchi, messenjer va boshqa dasturlarda odatda Help → Check for updates yoki sozlamalarda shunga o’xshash band bor.
Ishlatmaydigan eski dasturlarni Settings → Apps → Installed apps orqali o’chirib tashlang: o’chirilgan dastur zaif bo’la olmaydi.

Android telefon

Menyu nomlari ishlab chiqaruvchiga qarab farq qiladi, lekin yo’l taxminan bir xil:

Settings → System → Software update (yoki Settings → Software update) — tizim yangilanishi.
Settings → Security & privacy → Updates — xavfsizlik yangilanishi va Google Play system update (bu band ba’zi telefonlarda bo’lmasligi mumkin).
Google Play → profil rasmi → Manage apps & device — ilovalar yangilanishi. U yerda avtomatik yangilashni ham yoqish mumkin.

iPhone

Settings → General → Software Update — tizim yangilanishi. Shu sahifadagi Automatic Updates bandida avtomatik yuklash va o’rnatishni yoqing. Ilovalar uchun: Settings → App Store → App Updates.

Telefon yangilanishini Wi-Fi’ga ulangan va zaryadlanayotgan paytda o’rnatgan ma’qul.

Eskirgan va qo’llab-quvvatlanmaydigan tizimlar

Har qanday tizimning “umri” bor: ma’lum vaqtdan keyin ishlab chiqaruvchi unga yamoq chiqarishni to’xtatadi. Masalan, Microsoft Windows 10 uchun oddiy qo’llab-quvvatlashni 2025-yil oktabrida tugatgan; Windows 7 va 8.1 uchun esa bu undan ancha oldin sodir bo’lgan. Bunday tizim ishlashda davom etadi, lekin yangi zaifliklar endi tuzatilmaydi. Eski Android telefonlar ham vaqt o’tib yangilanish olmay qoladi.

Nima qilish kerak: qurilmangiz hali yangilanish olayotganini tekshiring. Agar olmasa, unda bank ilovalari, davlat xizmatlari va muhim akkauntlar bilan ishlamang, imkon bo’lsa yangi tizimga o’ting yoki qurilmani almashtirishni rejalashtiring.

Antivirus nima qiladi va nima qilmaydi

Antivirus — kompyuterda zararli dastur (virus, troyan, shifrlovchi va boshqalar) borligini aniqlaydigan va uni zararsizlantiradigan dastur.

Antivirus nima qiladi:

yuklab olingan va ochilayotgan fayllarni tekshiradi;
ma’lum zararli dasturlarni ularning “izi” va xatti-harakati bo’yicha taniydi;
shubhali faylni karantinga (alohida, xavfsiz joyga) ko’chiradi;
ba’zi xavfli saytlar va yuklamalarni bloklaydi.

Antivirus nima qilmaydi:

parolingizni o’zingiz soxta saytga kiritsangiz, sizni to’xtata olmaydi — bu fishing;
telefon orqali “bank xodimi” deb tanishtirgan firibgarga SMS-kodni aytishingizning oldini olmaydi;
yangilanmagan tizimdagi zaifliklarni yopmaydi;
yo’qolgan yoki shifrlangan fayllarni qaytarib bermaydi — buning uchun zaxira nusxa kerak.

Demak, antivirus — himoyaning faqat bir qatlami. Qolgan qatlamlar: yangilanishlar, kuchli parol va ikki bosqichli tasdiqlash, ehtiyotkorlik va zaxira nusxa. Parol va firibgarlikdan himoya haqida internetda xavfsizlik maqolasida batafsil yozilgan.

Windows Security: Microsoft Defender bilan ishlash

Windows 10 va 11’da Microsoft Defender antivirusi tizimning o’zida bor va alohida dastur sotib olish yoki o’rnatish shart emas. Uni Start → Windows Security orqali oching. Bosh sahifadagi yashil belgilar hammasi joyida ekanini, sariq yoki qizil belgilar esa e’tibor kerakligini bildiradi.

Tekshiruv turlari

Virus & threat protection → Scan options bo’limida to’rt xil tekshiruv bor:

Quick scan — zararli dasturlar ko’pincha yashirinadigan joylarni tez tekshiradi. Kundalik tekshiruv uchun yetarli.
Full scan — barcha fayl va dasturlarni tekshiradi. Bir soatdan ko’p vaqt olishi mumkin; uni kompyuter bo’sh turgan paytda, masalan, tushlik vaqtida ishga tushiring.
Custom scan — faqat siz tanlagan papka yoki fleshkani tekshiradi. Begona fleshkani ochishdan oldin foydali.
Microsoft Defender Offline scan (yangi versiyalarda “Microsoft Defender Antivirus (offline scan)”) — kompyuter qayta ishga tushadi va Windows to’liq yuklanmasdan oldin tekshiradi. Oddiy tekshiruvda yashirinib qoladigan, o’chirilishga qarshilik qiladigan zararli dasturlar uchun mo’ljallangan. Boshlashdan oldin barcha ochiq fayllarni saqlang.

Tekshiruv natijalari va karantindagi fayllar Protection history bo’limida ko’rinadi.

Real vaqtda himoya (Real-time protection)

Virus & threat protection settings → Manage settings ichidagi Real-time protection doim yoniq bo’lishi kerak: u faylni ochish yoki yuklab olish paytidayoq tekshiradi. Ba’zi o’yin yoki “aktivator” o’rnatish yo’riqnomalarida “avval antivirusni o’chiring” deyiladi — bu deyarli har doim xavfli belgi. Defender o’zining security intelligence bazasini Windows Update orqali yangilaydi; qo’lda tekshirish uchun Protection updates → Check for updates ni bosing.

Shifrlovchi viruslardan himoya (Controlled folder access)

Shifrlovchi (ransomware) — fayllaringizni shifrlab, ularni qaytarish uchun to’lov talab qiladigan zararli dastur. Virus & threat protection → Ransomware protection → Manage ransomware protection bo’limidagi Controlled folder access yoqilsa, Documents, Pictures va boshqa himoyalangan papkalarga faqat ishonchli dasturlar yozishi mumkin bo’ladi. Ba’zan bu sozlama oddiy dasturni ham to’sib qo’yadi; shunda Allow an app through Controlled folder access orqali kerakli dasturga ruxsat berasiz.

Ikki antivirusni birga o’rnatmang

Ikkita antivirus bir vaqtda ishlasa, ular bir-birining ishini “zararli” deb qabul qilishi, kompyuterni sezilarli sekinlashtirishi va hatto himoyani zaiflashtirishi mumkin. Agar boshqa antivirus o’rnatsangiz, Defender’ning real vaqtdagi himoyasi odatda avtomatik o’chadi — bu normal holat. Uchinchi tomon antivirusini olib tashlasangiz, Defender yana yoqilganini Windows Security’da tekshirib qo’ying. Uy kompyuteri uchun yangilab turilgan Defender odatda yetarli.

Soxta ogohlantirishlar va soxta yangilanishlar

Firibgarlar yangilanish va antivirusga bo’lgan ishonchdan foydalanadi. Eng ko’p uchraydigan holatlar:

Brauzerdagi “Kompyuteringiz virusli” oynasi. Sayt ochilganda qizil ogohlantirish, sirena ovozi, “telefon qiling” yoki “darhol tozalang” tugmasi chiqadi. Haqiqiy Windows Security ogohlantirishi brauzer ichida emas, tizim xabarnomasi sifatida chiqadi. Bunday oyna chiqsa, hech narsani bosmang va telefon qilmang — brauzer varag’ini yoping. Yopilmasa, Ctrl + Shift + Esc bilan Task Manager’ni ochib, brauzerni o’chiring.
Soxta yangilanish. Saytda “Brauzeringiz eskirgan, yangilanishni yuklab oling” degan yozuv va update.exe kabi fayl taklif qilinadi. Haqiqiy brauzer yangilanishi faqat brauzerning o’z menyusidan (About bo’limi) keladi, Windows yangilanishi esa faqat Settings → Windows Update’dan.
Telegram’dagi “foydali” fayllar. Masalan, Sardor guruhda “yangi soliq hisoblagichi” degan APK yoki EXE faylni ko’radi. Noma’lum odamdan kelgan o’rnatish fayli — zararli dastur tarqatishning eng keng tarqalgan usullaridan biri.
“Premium bepul” va “aktivator”. Pullik dasturning buzilgan versiyasi, o’yin uchun “chit” yoki o’g’irlangan kalitlar ko’pincha zararli dastur bilan birga keladi.

Dasturni faqat rasmiy manbadan yuklang

Kompyuter uchun — dastur ishlab chiqaruvchisining rasmiy sayti yoki Microsoft Store.
Android uchun — Google Play; iPhone uchun — App Store.
Bank yoki davlat xizmati ilovasini o’sha tashkilot saytidagi havola orqali qidiring.
Sayt manzilini diqqat bilan tekshiring: bitta harf farq qiladigan soxta domenlar bor.
Android’da Install unknown apps ruxsatini hech bir ilovaga (ayniqsa, messenjerga) bermang.

Zararlanish belgilari va nima qilish kerak

Shubhali belgilar

kompyuter yoki telefon sababsiz juda sekinlashgan, ventilyator doim shovqin qiladi;
brauzerning bosh sahifasi yoki qidiruv tizimi o’z-o’zidan o’zgargan, notanish kengaytmalar paydo bo’lgan;
ekranda reklama oynalari to’xtovsiz chiqadi;
Windows Security yoki antivirus o’z-o’zidan o’chib qolgan va yoqilmayapti;
tanishlaringiz akkauntingizdan siz yubormagan xabarlar olgan;
fayllar ochilmaydi, nomlariga g’alati qo’shimcha qo’shilgan va to’lov talab qiluvchi matn paydo bo’lgan.

Bitta belgi har doim ham virus degani emas, lekin tekshirish uchun yetarli sabab.

Nima qilish kerak

Internetni uzing — Wi-Fi’ni o’chiring yoki kabelni chiqaring. Bu zararli dasturning ma’lumot yuborishi va tarqalishini to’xtatadi.
To’lov qilmang va “yordam” taklif qilgan notanish raqamlarga qo’ng’iroq qilmang.
Full scan, keyin Microsoft Defender Offline scan ni ishga tushiring. Topilgan tahdidlarni Protection history’da ko’rib chiqing.
Parollarni boshqa, toza qurilmadan almashtiring: avval elektron pochta, keyin bank, ijtimoiy tarmoqlar va messenjerlar. Ikki bosqichli tasdiqlashni yoqing.
Bankingizga xabar bering, agar kartadan shubhali amal bo’lgan yoki karta ma’lumotlarini kiritgan bo’lsangiz.
Fayllarni zaxira nusxadan tiklang. Shifrlangan fayllar uchun to’lov qilish ularning qaytishini kafolatlamaydi.
Muammo hal bo’lmasa, mutaxassisga murojaat qiling yoki tizimni toza holatga qaytarishni ko’rib chiqing (Settings → System → Recovery → Reset this PC).

Zaxira nusxani qanday tashkil qilishni zaxira nusxa va bulutli saqlash maqolalarida ko’rib chiqqanmiz. Qoida oddiy: zaxira nusxa muammodan oldin tayyorlanadi, keyin emas.

Keng tarqalgan xatolar

Yangilanishni butunlay o’chirib qo’yish. Bir martalik noqulaylikdan qochib, kompyuterni doimiy xavf ostida qoldirish.
Qayta ishga tushirishni haftalab kechiktirish. Yangilanish yuklangan, lekin qayta ishga tushirilmaguncha kuchga kirmaydi.
Kompyuterni yangilanish paytida o’chirish. “Do not turn off your computer” yozuvi turganda tokni uzish tizimni buzishi mumkin.
“Antivirus bor, demak xavfsizman” deb o’ylash. Fishing va firibgarlik qo’ng’iroqlari antivirusni chetlab o’tadi.
Brauzerdagi ogohlantirishga ishonish. Sayt kompyuteringizni tekshira olmaydi.
Dasturni “aktivator” yoki noma’lum kanaldan yuklash va buning uchun antivirusni o’chirish.
Eski telefonda bank ilovasidan foydalanish, u yangilanish olmay qolganidan keyin ham.

Amaliy mashq va checklist

Mashq taxminan bir soat oladi (vaqt shartli). Tasavvur qiling, Aziz aka ota-onasining uydagi kompyuteri va telefonini tartibga keltirmoqchi. Siz ham o’z qurilmangizda xuddi shu qadamlarni bajaring.

Settings → Windows Update’ni oching, Check for updates ni bosing va topilgan yangilanishlarni o’rnating.
Advanced options → Active hours da kundalik ish vaqtingizni belgilang va Notify me when a restart is required ni yoqing.
Brauzeringizning About sahifasini ochib, yangilanishni tekshiring va Relaunch ni bosing. Kengaytmalar ro’yxatidan ishlatmaydiganlarini o’chiring.
Microsoft Store → Library → Get updates ni bosing.
Settings → Apps → Installed apps da bir yildan beri ishlatmagan, nomi notanish dasturlarni toping va keraksizlarini o’chiring.
Windows Security’ni oching: barcha bo’limlar yashil ekanini, Real-time protection yoniqligini tekshiring.
Protection updates → Check for updates, keyin Quick scan ni ishga tushiring.
Ransomware protection’da Controlled folder access ni yoqib ko’ring; kerakli dastur to’silsa, unga ruxsat bering.
Telefonda tizim va ilovalar yangilanishini tekshiring, avtomatik yangilashni yoqing.
Eng muhim papkalaringizning zaxira nusxasi bor-yo’qligini tekshiring.
Oila a’zolariga brauzerdagi soxta “virus topildi” oynasi qanday ko’rinishini va unda nima qilish kerakligini tushuntiring.

Checklist

Windows, brauzer va telefon yangilangan, avtomatik yangilanish yoqilgan.
Faol soatlar sozlangan, qayta ishga tushirish kechiktirilmagan.
Faqat bitta antivirus ishlaydi, Real-time protection yoniq.
Oxirgi tekshiruv natijasi Protection history’da toza.
Controlled folder access sinab ko’rilgan.
Dasturlar faqat rasmiy manbadan o’rnatilgan, keraksizlari o’chirilgan.
Muhim fayllarning zaxira nusxasi bor.
Zararlanish belgilari va birinchi qadamlar (internetni uzish, tekshiruv, parolni almashtirish) yodda.

Yangilanish va antivirus — murakkab texnika emas, balki odat. Oyiga bir marta o’n daqiqa ajratib, shu checklist bo’yicha qurilmalaringizni tekshirib turing. Kiberxavfsizlik bilan chuqurroq tanishmoqchi bo’lsangiz, assotsiatsiyamizning bepul kiberxavfsizlik dasturiga, kompyuter bilan ishlashni noldan o’rganmoqchi bo’lsangiz, kompyuter savodxonligi dasturiga e’tibor bering.

Assotsiatsiyamizning boshqa bepul o’quv dasturlari bilan ham tanishing. Tayyor bo’lsangiz, ariza qoldiring — mutaxassislarimiz siz bilan bog’lanadi.