1C bilan tanishuv: buxgalteriya dasturi asoslari

1C:Enterprise nima, platforma va konfiguratsiya farqi, spravochniklar, hujjatlarni o'tkazish, hisobotlar, zaxira nusxa va boshlovchilar uchun mashq.

Buxgalter, omborchi, kassir yoki savdo menejeri lavozimiga e’lonlarda “1C bilan ishlay olish” talabi tez-tez uchraydi: O’zbekistonda ko’plab korxonalar hisobni aynan shu tizimda yuritadi. Boshlovchi uchun 1C oynasi birinchi qarashda murakkab ko’rinadi, lekin uning mantig’i bir necha asosiy tushunchaga tayanadi. Bu maqolada platforma va konfiguratsiya farqini, interfeys qismlarini, spravochniklar, hujjatlar, jurnallar va hisobotlarni ko’rib chiqamiz. Hujjatni “o’tkazish” nimani anglatishini va u provodkalar bilan qanday bog’liqligini tushuntiramiz, shartli do’kon misolida oddiy ish oqimini bajaramiz, kundalik amallar, xatolarni topish, zaxira nusxa va foydalanuvchi huquqlari haqida gaplashamiz. Oxirida o’rganish yo’li, amaliy mashq va tekshiruv ro’yxati bor.

1C interfeysi ko’pincha rus tilida bo’ladi, shuning uchun menyu nomlari lotin transliteratsiyasida yoki tarjimada, kerak joyda ingliz interfeysidagi nomi bilan beriladi. Konfiguratsiya va versiyaga qarab nomlar farq qilishi mumkin.

1C:Enterprise nima: platforma va konfiguratsiya

1C:Enterprise (ruscha nomi “1C:Predpriyatie”) — korxona hisobini avtomatlashtirish uchun mo’ljallangan dasturiy ta’minot tizimi. Uning kaliti — ikki qatlamni ajratish.

Platforma — “dvigatel”. U oynalarni chizadi, ma’lumotlarni saqlaydi, foydalanuvchilarni boshqaradi va dasturlash tilini bajaradi. Platforma o’zi hech qanday buxgalteriyani “bilmaydi”.
Konfiguratsiya — platforma ustida ishlaydigan tayyor amaliy yechim. Aynan u qanday spravochniklar, hujjatlar, hisobotlar va hisob qoidalari borligini belgilaydi.

Oddiy o’xshatish: platforma — telefonning operatsion tizimi, konfiguratsiya esa ilova. Bitta platformada turli konfiguratsiyalar ishlaydi:

buxgalteriya hisobi konfiguratsiyasi — hisob rejasi, provodkalar, soliq hisobotlariga tayyorgarlik;
savdo va ombor konfiguratsiyasi — kirim, sotuv, qoldiqlar, mijozlar bilan hisob-kitob;
ish haqi va kadrlar konfiguratsiyasi — xodimlar, tabel, ish haqi hisoblash, kadrlar buyruqlari;
kompleks yechimlar — bir nechta yo’nalishni bitta bazada birlashtiradi.

O’zbekistonda mahalliy qonunchilik va hisob talablariga moslashtirilgan konfiguratsiyalar ham mavjud. Qaysi biri kerakligi korxonaning faoliyatiga bog’liq — buni bosh buxgalter yoki dasturga xizmat ko’rsatuvchi mutaxassis aniqlaydi.

Yana bir tushuncha — axborot bazasi (informatsionnaya baza): korxonaning barcha ma’lumotlari saqlanadigan ma’lumotlar bazasi. Bir kompyuterda bir nechta baza bo’lishi mumkin — masalan, ishchi baza va o’quv baza. Dastur ishga tushganda bazalar ro’yxati chiqadi va siz qaysi biriga kirishni tanlaysiz.

Ish rejimlari va interfeys asoslari

1C ikki rejimda ishga tushadi:

1C:Enterprise rejimi — oddiy foydalanuvchi ish joyi. Buxgalter, omborchi va kassir shu yerda ishlaydi.
Konfigurator (ingliz interfeysida Designer) — dasturchi va administrator rejimi. U yerda konfiguratsiya o’zgartiriladi, bazaning zaxira nusxasi olinadi, yangilanishlar o’rnatiladi. Boshlovchi unga faqat ko’rsatma bilan kiradi.

Hozirgi konfiguratsiyalarda oyna odatda quyidagi qismlardan iborat:

Bo’limlar paneli — chap tomonda yoki yuqorida turgan katta bo’limlar: masalan, “Bosh sahifa”, “Bank va kassa”, “Sotuv”, “Xaridlar”, “Ombor”, “Ish haqi va kadrlar”, “Hisobotlar”, “Spravochniklar”, “Administrirovanie (boshqaruv)”. Bo’lim nomlari konfiguratsiyaga qarab farq qiladi.
Funksiyalar menyusi — bo’lim tanlanganda ochiladigan ro’yxat: shu bo’limdagi barcha hujjatlar, spravochniklar va hisobotlarga havolalar.
Ish maydoni — ochilgan ro’yxat yoki hujjat shakli.
Tanlanganlar va tarix — tez-tez ishlatiladiganlarni yulduzcha bilan “Tanlanganlar”ga qo’shasiz, “Tarix” esa oxirgi ochilgan hujjatlarni ko’rsatadi.

Har bir ro’yxat yoki shakl ustida buyruqlar paneli bor: “Sozdat (yaratish)”, “Provesti (o’tkazish)”, “Pechat (chop etish)” va “Eshchyo (yana)” menyusi. Oxirgisida eng foydali buyruqlar yashiringan.

Spravochniklar, hujjatlar, jurnallar va hisobotlar

1C’dagi deyarli hamma narsa to’rt turdagi obyektdan biriga tegishli. Ularni farqlay olsangiz, istalgan konfiguratsiyada yo’l topasiz.

Spravochniklar (ma’lumotnomalar)

Spravochnik (ingliz interfeysida Catalog) — doimiy, kam o’zgaradigan ro’yxat. Asosiylari:

Kontragentlar — mijozlar va yetkazib beruvchilar: nomi, STIR, manzil, bank rekvizitlari.
Nomenklatura — tovarlar va xizmatlar ro’yxati: nomi, o’lchov birligi, guruhi.
Xodimlar (yoki “Jismoniy shaxslar” va “Xodimlar”) — ish haqi va kadrlar hisobi uchun.
Omborlar, Tashkilotlar, Bank hisob raqamlari va boshqalar.

Elementlar guruhlarga bo’linadi, masalan, nomenklaturada “Oziq-ovqat” va “Maishiy kimyo”. Toza spravochnik — butun hisobning poydevori: bir tovar ikki xil nom bilan kiritilsa (masalan, “Shakar 1 kg” va “shakar 1kg”), qoldiq ikkiga bo’linib ketadi.

Hujjatlar

Hujjat (Document) — biror xo’jalik voqeasini qayd etadi: nima, qachon, kim bilan va qancha miqdorda bo’ldi. Hujjatning sanasi va raqami bo’ladi. Tipik hujjatlar:

Tovar kirimi (postuplenie) — yetkazib beruvchidan tovar qabul qilish;
Sotuv (realizatsiya) — mijozga tovar yoki xizmat sotish;
To’lov hujjati — bank orqali to’lov yoki tushum, kassa kirim va chiqim orderlari;
Ko’chirish — tovarni bir ombordan boshqasiga o’tkazish;
Inventarizatsiya — haqiqiy qoldiqni hisobdagi bilan solishtirish.

Kirim hujjatida kontragent, ombor va nomenklatura spravochnikdan tanlanadi, qo’lda yozilmaydi.

Jurnallar

Jurnal (Document journal) — bir nechta turdagi hujjatlarni bitta ro’yxatda ko’rsatadi, masalan, barcha bank va kassa hujjatlarini. Unda har bir hujjat yonidagi belgi uning holatini ko’rsatadi: o’tkazilgan, o’tkazilmagan yoki o’chirish uchun belgilangan.

Hisobotlar

Hisobot (Report) — bazadagi ma’lumotlardan yig’ma jadval tuzadi. U hech narsani o’zgartirmaydi, faqat ko’rsatadi. Har hisobotda davr (qaysi sanadan qaysi sanagacha), tashkilot va kerakli tanlovlar belgilanadi, so’ng “Sformirovat (tuzish)” tugmasi bosiladi. Keng tarqalganlari: ombordagi tovar qoldiqlari hisoboti, kontragentlar bilan hisob-kitob holati, buxgalteriya konfiguratsiyasida esa schyotlar bo’yicha aylanma-saldo vedomosti.

Hujjatni o’tkazish va provodkalar

Boshlovchilar eng ko’p chalkashadigan joy — hujjatni saqlash (zapisat) va o’tkazish (provesti, ingliz interfeysida Post) o’rtasidagi farq.

Saqlangan, lekin o’tkazilmagan hujjat — shunchaki qoralama. U bazada bor, ro’yxatda ko’rinadi, lekin qoldiqlarga, hisob-kitoblarga va hisobotlarga hech qanday ta’sir qilmaydi.
O’tkazilgan hujjat — hisobda aks etgan voqea. Dastur hujjat asosida qoldiqlar va hisob-kitoblarni o’zgartiradi, buxgalteriya konfiguratsiyasida esa provodkalarni yaratadi.

Provodka — buxgalteriya yozuvi: qaysi schyot debetlanadi, qaysi biri kreditlanadi va qancha miqdorda. Ikkiyoqlama yozuv tamoyilini buxgalteriyani boshlash maqolasida batafsil ko’rib chiqqanmiz. 1C’da buxgalter provodkalarni odatda qo’lda yozmaydi: u to’g’ri hujjatni to’ldiradi va o’tkazadi, provodkalarni esa konfiguratsiyaga yozilgan qoidalar asosida dastur o’zi tuzadi. Shu sababli hujjatdagi har bir maydon — operatsiya turi, ombor, kontragent, sana — natijaga ta’sir qiladi.

O’tkazilgan hujjat nimaga olib kelganini ko’rish uchun hujjat shaklidagi “Dt/Kt” tugmasini (yoki “Hujjat harakatlari” buyrug’ini) bosing. Ochilgan oynada shu hujjat yaratgan provodkalar va qoldiq yozuvlari ko’rinadi. Bu hujjatni tekshirishning eng ishonchli usuli.

Hujjat holatlari ro’yxatda belgilar bilan ko’rsatiladi: o’tkazilgan hujjat yonida yashil “galochka” turadi, o’tkazilmaganida u yo’q, o’chirish uchun belgilanganida esa qizil xoch bo’ladi. Delete tugmasi hujjatni darhol o’chirmaydi — faqat o’chirish uchun belgilaydi. Belgilangan obyektlarni butunlay o’chirish alohida buyruq bilan, odatda administrator tomonidan bajariladi. Bu himoya: tasodifan bosilgan Delete ma’lumotni yo’qotmaydi, belgini qayta bosib olib tashlash mumkin.

O’tkazilgan hujjatni tahrirlab, qayta o’tkazish mumkin — yozuvlar yangilanadi. Lekin yopilgan davrdagi hujjatni o’zgartirish hisobotlarni buzadi, shuning uchun ko’p korxonalarda bu taqiqlanadi.

Ish oqimi misoli: shartli do’kon

Misol shartli: Dilnoza Yusupova kichik oziq-ovqat do’koni hisobini 1C’da yuritishni o’rganmoqda. Miqdorlar o’ylab topilgan, summa va narxlarga e’tibor bermaymiz — bizga mantiq muhim. Do’kon hisobining umumiy tamoyillari do’konda hisob maqolasida bor.

1-qadam. Spravochniklarni tayyorlash.

“Spravochniklar” bo’limida “Kontragentlar” ni oching va “Sozdat” bilan yetkazib beruvchi qo’shing: “Baraka Savdo” MChJ (shartli nom). Xuddi shunday mijoz qo’shing: “Hamid aka” yakka tartibdagi tadbirkor (shartli).
“Nomenklatura” da “Oziq-ovqat” guruhini yarating va unga uchta tovar qo’shing: “Guruch” (kg), “Un” (kg), “O’simlik yog’i” (litr).
“Omborlar” da “Asosiy ombor” borligini tekshiring.

2-qadam. Tovar kirimi.

“Xaridlar” bo’limida tovar kirimi hujjatini yarating.
Sana — bugun, kontragent — “Baraka Savdo”, ombor — “Asosiy ombor”.
Jadval qismiga qatorlar qo’shing: Guruch — 100 kg, Un — 200 kg, O’simlik yog’i — 50 litr.
“Provesti” ni bosing. Ro’yxatda hujjat yonida “galochka” paydo bo’lganini tekshiring.

3-qadam. Sotuv.

“Sotuv” bo’limida sotuv hujjatini yarating: mijoz — “Hamid aka”, ombor — o’sha.
Qatorlar: Guruch — 30 kg, Un — 50 kg, O’simlik yog’i — 10 litr.
Hujjatni o’tkazing va “Dt/Kt” orqali u qanday yozuvlar yaratganini ko’ring.

4-qadam. Qoldiq hisoboti.

“Ombor” yoki “Hisobotlar” bo’limida tovar qoldiqlari hisobotini oching.
Davrni bugungi kun bilan belgilang va “Sformirovat” ni bosing.
Natija: Guruch — 70 kg, Un — 150 kg, O’simlik yog’i — 40 litr.

5-qadam. Tajriba. Sotuv hujjatini oching va “Otmena provedeniya (o’tkazishni bekor qilish)” buyrug’ini bajaring. Hisobotni qayta tuzing — qoldiq yana 100, 200 va 50 ga qaytadi. Hujjatni qayta o’tkazing. Bu tajriba “o’tkazish” mohiyatini nazariyadan yaxshiroq tushuntiradi.

Kundalik amallar va xatolarni topish

Tez-tez ishlatiladigan amallar

Qidiruv va filtr. Ro’yxat ustidagi qidiruv maydoniga so’z yozing yoki Ctrl + F bosing. Murakkab shartlar uchun “Eshchyo → Nastroit spisok (ro’yxatni sozlash)” oynasida tanlov qo’shing: masalan, faqat bitta kontragent yoki faqat o’tkazilmagan hujjatlar.
Davrni belgilash. Hujjatlar ro’yxatida “Ustanovit period (davrni belgilash)” buyrug’i bilan faqat kerakli oyni ko’rsating — ro’yxat qisqaradi va tezroq ishlaydi.
Nusxa ko’chirish. Ro’yxatda o’xshash hujjatni tanlab, F9 bosing yoki “Kopirovat (nusxa olish)” buyrug’ini tanlang. Yangi hujjat barcha qatorlari bilan yaratiladi, faqat sana va kerakli miqdorlarni o’zgartirasiz.
Asos bo’yicha yaratish. Kirim hujjatidan “Sozdat na osnovanii (asos bo’yicha yaratish)” orqali to’lov hujjati tuziladi — kontragent va boshqa ma’lumotlar o’zi to’ldiriladi.
Excel’ga eksport. Tuzilgan hisobotni “Sohranit (saqlash)” yoki disk belgisi orqali Excel formatida saqlash mumkin. Istalgan ro’yxatni esa “Eshchyo → Vyvesti spisok (ro’yxatni chiqarish)” bilan jadvalga chiqarib, keyin saqlaysiz. Keyingi tahlil uchun Excel asoslari maqolasi yordam beradi.

Foydali yorliqlar: Insert — yangi element yaratish, F9 — nusxa olish, F2 yoki Enter — ochish, Delete — o’chirish uchun belgilash, Ctrl + F — qidiruv.

Xatolarni topish

Hisobot kutilmagan raqam ko’rsatsa, ko’pincha sabab quyidagilardan biri:

O’tkazilmagan hujjat. “Galochka”siz qatorlarni qidiring yoki filtr bilan ularni ajrating. Kirim saqlangan, lekin o’tkazilmagan bo’lsa, qoldiq kam chiqadi.
Noto’g’ri sana. Hujjat yanglishib boshqa oy yoki boshqa yil bilan kiritilgan. Masalan, sentyabr hujjati oktyabr sanasi bilan saqlangan — sentyabr hisobotida u yo’q.
Hisobot davri. Hisobotda davr noto’g’ri tanlangan yoki oldingi tanlov saqlanib qolgan.
Boshqa ombor yoki tashkilot. Tovar “Asosiy ombor” o’rniga boshqa omborga kirim qilingan, yoki bazada bir nechta tashkilot bo’lib, hisobotda boshqasi tanlangan.
Takroriy element. Bitta tovar spravochnikda ikki marta bor, qoldiq ikkiga bo’lingan.
O’chirish uchun belgilangan hujjat. U o’tkazilmagan hisoblanadi va hisobotga kirmaydi.

Tekshiruv tartibi: avval hisobot sozlamalarini, keyin hujjatlar ro’yxatini (davr, holat), so’ng shubhali hujjatning “Dt/Kt” oynasini ko’ring.

Zaxira nusxa va foydalanuvchi huquqlari

Bazani zaxiralash

1C bazasi — korxonaning butun hisob tarixi. Kompyuter buzilsa yoki xato bilan ko’p hujjat o’zgartirilsa, faqat zaxira nusxa qutqaradi. Asosiy usullar:

Bazani yuklab olish. Konfigurator rejimida “Administrirovanie → Vygruzit informatsionnuyu bazu (bazani yuklab olish)” buyrug’i butun bazani bitta .dt faylga saqlaydi. Bu jarayonda boshqa foydalanuvchilar bazadan chiqqan bo’lishi kerak.
Fayl nusxasi. Fayl rejimidagi kichik bazalarda baza papkasidagi asosiy fayl (1Cv8.1CD) nusxalanadi — faqat hamma dasturdan chiqqanidan keyin.
Server bazalari administrator tomonidan avtomatik zaxiralanadi.

Qoidalar: nusxani boshqa diskda va kompyuterdan tashqarida ham saqlang, fayl nomiga sanani qo’shing, yangilanish o’rnatishdan va katta o’zgarishlardan oldin albatta nusxa oling. Vaqti-vaqti bilan nusxani o’quv bazaga tiklab ko’ring — tiklanmaydigan nusxa nusxa emas. Umumiy tamoyillar zaxira nusxa maqolasida.

Foydalanuvchi huquqlari

Har bir xodim bazaga o’z nomi va paroli bilan kiradi. Administrator “Administrirovanie” bo’limida foydalanuvchilarni yaratadi va ularga rol yoki huquqlar guruhini beradi: kassir faqat kassa hujjatlarini, omborchi faqat ombor hujjatlarini ko’radi, bosh buxgalter esa hamma narsani.

Boshlovchi uchun qoidalar: parolingizni hamkasbga bermang, boshqa birov nomidan ishlamang, ish joyini tark etganda dasturdan chiqing yoki ekranni qulflang. Biror bo’lim kerak bo’lsa, administratordan huquq so’rang.

Qanday o’rganish va keng tarqalgan xatolar

O’rganish yo’li

O’quv yoki demo baza. Ko’p konfiguratsiyalar namunaviy ma’lumotli demo baza bilan keladi. Unda bemalol hujjat yaratib, o’tkazib, o’chirib tajriba qiling — ishchi bazada tajriba qilmang.
Rasmiy hujjatlar. Dastur ichidagi yordam (F1) va ishlab chiqaruvchining qo’llanmalari eng ishonchli manba; forumdagi maslahatlar boshqa versiya uchun bo’lishi mumkin.
Buxgalteriya nazariyasi. 1C — vosita, buxgalteriya bilimining o’rnini bosmaydi. Hisob rejasi va provodkani tushunmasdan dastur “nima uchun” shunday qilayotganini anglash qiyin.
Kurslar. O’qituvchi bilan o’rganish xatolarni tez tuzatishga yordam beradi. Qaysi konfiguratsiya o’rgatilishini so’rang.
Kundalik takror. Har kuni demo bazada bitta ish oqimini takrorlang: kirim, sotuv, to’lov, hisobot.

Buxgalter kasbi va unga qanday kirish haqida buxgalter kasbi maqolasida yozganmiz.

Keng tarqalgan xatolar

Saqlab, o’tkazmaslik. Doim “galochka”ni tekshiring.
Spravochnikda takrorlar. Yangi element yaratishdan oldin qidiruv bilan tekshiring.
Matnni qo’lda yozish. Kontragent yoki tovarni izoh maydoniga yozish o’rniga spravochnikdan tanlang — aks holda hisobot uni “ko’rmaydi”.
Sanaga e’tiborsizlik. Kechagi hujjatni bugungi sana bilan kiritish yoki yil oxirida yangi yil sanasini adashtirish.
Zaxira nusxasiz yangilash. Yangilanish yoki katta tuzatishdan oldin nusxa olinmagani.
Konfiguratorga keraksiz kirish. U yerdagi o’zgarishlar butun bazaga ta’sir qiladi — faqat administrator ko’rsatmasi bilan.

Amaliy mashq va tekshiruv ro’yxati

Bu mashqni faqat o’quv yoki demo bazada bajaring.

Demo bazaga kiring va har bir bo’limda qanday hujjat va spravochniklar borligini ko’zdan kechiring.
“Nomenklatura” da o’z guruhingizni yarating va unga 4 ta tovar qo’shing (shartli: choy, shakar, tuz, makaron).
Yangi yetkazib beruvchi va yangi mijoz qo’shing.
Shu tovarlar uchun kirim hujjatini to’ldiring va o’tkazing (miqdorlar shartli: har biridan 40 dona yoki kg).
Ikkita sotuv hujjati yarating: birinchisini qo’lda, ikkinchisini F9 bilan nusxa olib, miqdorni o’zgartirib.
Ikkinchi sotuvni ataylab saqlang, lekin o’tkazmang. Qoldiq hisobotini tuzing va farqni ko’ring, keyin hujjatni o’tkazib, hisobotni qayta tuzing.
Bitta hujjatning “Dt/Kt” oynasini ochib, yozuvlarni o’qing.
Hujjatlar ro’yxatida filtr bilan faqat sizning mijozingiz hujjatlarini ko’rsating.
Qoldiq hisobotini Excel faylga saqlang.
Administrator ruxsati bilan o’quv bazaning zaxira nusxasini oling.

Tekshiruv ro’yxati

Platforma va konfiguratsiya farqini bir gapda tushuntira olaman.
Spravochnik, hujjat, jurnal va hisobotni ajrata olaman.
Hujjatni saqlash va o’tkazish farqini bilaman, o’tkazilmaganini ro’yxatda topaman.
“Dt/Kt” orqali hujjat yozuvlarini ko’ra olaman.
Filtr, davr, nusxa ko’chirish va Excel’ga saqlashdan foydalanaman.
Hisobot kutilmagan raqam ko’rsatsa, sana, davr, ombor va holatni tekshiraman.
Zaxira nusxa qanday olinishini va parolimni hech kimga bermaslik kerakligini bilaman.

Asosiy mantiqni — spravochnik, hujjat, o’tkazish, hisobot — tushunsangiz, har qanday konfiguratsiyaga tez moslashasiz.

Agar buxgalteriya va hisob dasturlarini o’qituvchi bilan tizimli o’rganmoqchi bo’lsangiz, assotsiatsiyamizning bepul buxgalteriya dasturi va boshqa o’quv dasturlari bilan tanishing. Tayyor bo’lsangiz, ariza qoldiring — mutaxassislarimiz siz bilan bog’lanadi.