Sekin kompyuterni tezlashtirish: amaliy qo'llanma

Kompyuter nega sekinlashadi va uni qanday tezlashtirish mumkin: Task Manager, ishga tushish dasturlari, disk tozalash, yangilanish, qizish va SSD.

Kompyuter uzoq yoqiladi, brauzer qotadi, Word fayli ochilguncha choy damlab ulgurasiz. Ko’pchilik darhol “kompyuter eskirdi” degan xulosaga keladi, aslida esa sabab ko’pincha oddiy: ishga tushishda o’zi yonadigan o’nlab dasturlar, to’lib qolgan disk, yuzlab ochiq tablar yoki changga to’lgan ventilyator. Bu qo’llanmada sekinlik sababini Task Manager yordamida aniqlashni va uni bosqichma-bosqich bartaraf etishni o’rganamiz: ishga tushish dasturlari, disk tozalash, brauzer, yangilanishlar va zararli dasturlar, qizish va quvvat rejimi, SSD va RAM qachon mantiqiy ekani, tizimni qayta o’rnatish va macOS muqobillari. Oxirida keng tarqalgan xatolar, amaliy mashq va tekshiruv ro’yxati bor.

Menyu nomlari Windows 10 va 11 ning ingliz tilidagi interfeysi bo’yicha berilgan; yo’llar farq qilsa, ikkalasi ko’rsatilgan.

Avval sababni aniqlang: Task Manager

Shifokor dori yozishdan oldin tashxis qo’yadi. Kompyuterda ham avval nima sekinlatayotganini bilish kerak. Buning uchun Windows’da tayyor vosita bor — Task Manager (Vazifalar dispetcheri).

Uni ochishning eng tez yo’li — Ctrl + Shift + Esc. Agar kichik oyna ochilsa, pastdagi More details ni bosing.

Processes yorlig’ida har bir ishlab turgan dastur va uning resurslardan qancha foydalanayotgani ko’rinadi. Asosiy ustunlar:

CPU — protsessor bandligi. Kompyuter hech narsa qilmayotganda ham doimiy yuqori bo’lsa, qaysidir dastur “tinmay ishlayapti”.
Memory — operativ xotira (RAM) bandligi. Ko’p dastur va tab ochilganda to’ladi; to’lganda tizim diskdan yordamchi xotira sifatida foydalanadi va hammasi sekinlashadi.
Disk — disk bandligi. Oddiy qattiq diskli (HDD) kompyuterlarda bu ustun ko’pincha uzoq vaqt to’liq band bo’lib turadi — bu sekinlikning eng keng tarqalgan belgilaridan biri.

Ustun nomini bossangiz, dasturlar shu ko’rsatkich bo’yicha saralanadi va eng “ochko’z” dastur tepaga chiqadi. Qotib qolgan dasturni yopish uchun uni tanlab, End task ni bosing. Faqat o’zingiz taniydigan dasturlarni yoping: nomi notanish tizim jarayonlarini o’chirish kompyuterni beqaror qilishi mumkin.

Performance yorlig’i umumiy holatni ko’rsatadi: protsessor, xotira hajmi va qanchasi band, disk turi (SSD yoki HDD).

Shartli misol: Dilnoza opa buxgalteriya hisobotini tayyorlayotganda kompyuteri qotib qoladi. Task Manager’da Memory deyarli to’liq band, uni esa yigirmadan ortiq tabli brauzer egallagan. Demak, muammo “eski kompyuter”da emas, tablarda.

Yana bir oddiy, lekin ko’p unutiladigan qadam — qayta ishga tushirish (Restart). Windows’da standart holatda yoqilgan “tez ishga tushish” (Fast Startup) funksiyasi tufayli Shut down tizimni to’liq “tozalamaydi”, Restart esa uni to’liq qayta yuklaydi. Kompyuter haftalab o’chirilmagan bo’lsa, avval Restart qilib ko’ring.

Dasturlar va diskni tartibga solish

Startup apps: kompyuter yoqilganda nima yonadi

Ko’p dasturlar o’rnatilganda o’zini avtomatik ishga tushish ro’yxatiga qo’shib oladi: messenjerlar, yangilash xizmatlari, printer va o’yin dasturlari. Natijada siz hali hech narsa ochmasdan o’nlab dastur xotira va protsessorni egallaydi.

Task Manager’ni oching (Ctrl + Shift + Esc).
Windows 11 da Startup apps, Windows 10 da Startup yorlig’iga o’ting.
Startup impact ustuniga qarang: High, Medium, Low — dastur ishga tushishni qanchalik sekinlatishini ko’rsatadi.
Har kuni kompyuter yoqilishi bilan kerak bo’lmagan dasturni tanlang va Disable ni bosing.

Xuddi shu ro’yxat Settings → Apps → Startup bo’limida ham bor. Disable qilish dasturni o’chirmaydi: u shunchaki o’zi yonmaydi, kerak bo’lsa uni odatdagidek ochasiz. Antivirus, sensorli panel (touchpad), ovoz va video karta drayverlariga oid elementlarni qoldiring. Nomi notanish bo’lsa, avval internetda qidirib ko’ring.

Keraksiz dasturlarni o’chirish

Yillar davomida bir marta ishlatilgan dasturlar, sinov versiyalari va “qo’shib” o’rnatilgan qo’shimchalar to’planadi.

Windows 11 da Settings → Apps → Installed apps, Windows 10 da Settings → Apps → Apps & features ni oching.
Ro’yxatni hajm (Size) yoki o’rnatilgan sana bo’yicha saralang.
Keraksiz dastur yonidagi uch nuqtani (Windows 11) yoki dasturning o’zini (Windows 10) bosib, Uninstall ni tanlang.

O’chirishdan oldin o’ylang: nomi tushunarsiz bo’lgan “Microsoft Visual C++ Redistributable” yoki drayver paketlari boshqa dasturlar ishlashi uchun kerak. Faqat o’zingiz taniydigan va ishlatmaydigan dasturlarni o’chiring.

Diskni tozalash

Tizim diski (odatda C:) to’lib qolsa, Windows vaqtinchalik fayllar va yangilanishlar uchun joy topa olmaydi — kompyuter sekinlashadi, yangilanishlar o’rnatilmay qoladi. File Explorer’dagi This PC oynasida disk chizig’i qizarib qolgan bo’lsa, bu jiddiy ogohlantirish.

Settings → System → Storage ni oching: disk nimalarga band ekani turkumlar bo’yicha ko’rinadi.
Temporary files ni bosing, keraksizlarini belgilang va Remove files ni bosing. Diqqat: ro’yxatda Downloads papkasi ham bo’lishi mumkin — u yerda kerakli fayllaringiz bo’lsa, belgini olib tashlang.
Storage Sense ni yoqing — Windows vaqtinchalik fayllar va savatdagi (Recycle Bin) eski fayllarni muntazam o’zi tozalaydi.
Klassik Disk Cleanup vositasi ham ishlaydi: Start menyusida uni qidiring, C: diskni tanlang va eski yangilanish fayllari uchun Clean up system files ni bosing.

Ko’pincha diskni esa o’zimiz egallaymiz: Downloads’dagi yuzlab o’rnatish fayllari, telefondan ko’chirilgan videolar, bir hujjatning o’nlab nusxasi. Bu haqda fayl va papkalarni tartibga solish maqolasida batafsil yozilgan. Katta foto va videolarni tashqi diskka yoki bulutli xizmatga ko’chirish ham diskni yengillashtiradi.

Brauzer: tablar, kengaytmalar va kesh

Pochta, hujjatlar, video darslar, bank xizmatlari — hammasi brauzerda, shuning uchun sekinlik ko’pincha aynan undan keladi.

Tablar. Har bir ochiq tab xotira egallaydi, ayniqsa video, onlayn hujjat va ijtimoiy tarmoq sahifalari. Kerakli sahifalarni Bookmarks (xatcho’p)ga saqlab, tablarni yoping. Chrome’da Settings → Performance bo’limidagi Memory Saver, Edge’da Sleeping tabs funksiyasi faol bo’lmagan tablarni “uxlatib”, xotirani bo’shatadi.
Brauzerning o’z Task Manager’i. Chrome va Edge’da Shift + Esc brauzer ichidagi vazifalar dispetcherini ochadi — qaysi tab yoki kengaytma eng ko’p resurs olayotgani shu yerda ko’rinadi.
Kengaytmalar (extensions). Har bir kengaytma brauzer bilan birga ishlaydi. Chrome’da manzil qatoriga chrome://extensions, Edge’da edge://extensions yozing va ishlatilmaydiganlarini o’chiring (Remove). Notanish, o’zingiz o’rnatmagan kengaytma — xavfsizlik belgisi ham bo’lishi mumkin.
Kesh. Kesh odatda sahifalarni tezlashtiradi, lekin ba’zan sayt noto’g’ri ishlashiga sabab bo’ladi. Ctrl + Shift + Delete oynasida “Cached images and files” ni tanlab tozalang. Har kuni tozalash shart emas — faqat muammo bo’lganda.

Klaviaturadan tablarni tez boshqarish (Ctrl + W — tabni yopish, Ctrl + Shift + T — yopilgan tabni qaytarish) haqida klaviatura yorliqlari maqolasida o’qishingiz mumkin.

Yangilanishlar va zararli dasturlar tekshiruvi

Windows Update va drayverlar

Yangilanishlar faqat yangi funksiya emas, balki xatolar tuzatilishi va xavfsizlik teshiklari yopilishi ham demakdir.

Windows 11 da Settings → Windows Update, Windows 10 da Settings → Update & Security → Windows Update ni oching.
Check for updates ni bosing va topilganlarini o’rnating. Qayta ishga tushirish so’ralsa, ishingizni saqlab, Restart qiling.
Drayverlar uchun Windows 11 da Windows Update → Advanced options → Optional updates bo’limiga qarang.
Video karta yoki noutbuk drayverlarini faqat ishlab chiqaruvchining rasmiy saytidan yoki uning rasmiy yangilash dasturidan yuklang. “Barcha drayverlarni bir bosishda yangilaydi” degan noma’lum dasturlardan foydalanmang.

Yangilanish o’rnatilayotganda kompyuter vaqtincha sekinlashishi tabiiy — uni yarmida o’chirmang.

Windows Security bilan tekshirish

Zararli dastur ham sekinlik sababi bo’lishi mumkin: u yashirincha protsessorni ishlatadi, reklama oynalari ochadi yoki ma’lumot yuboradi. Belgilari: brauzerning bosh sahifasi o’zi o’zgargan, ko’p reklama oynalari, siz o’rnatmagan dasturlar, hech narsa qilmasangiz ham doimiy yuqori CPU.

Start menyusida Windows Security ni oching.
Virus & threat protection → Quick scan ni bosing.
Shubha qolsa, Scan options → Full scan ni tanlang (uzoq davom etadi).
Juda “o’jar” zararli dastur uchun shu yerdagi offline skanerlash variantini tanlang (Windows 11 da Microsoft Defender Antivirus (offline scan)) — kompyuter qayta yuklanib, tizim ishga tushishidan oldin tekshiradi.

Bir vaqtda ikki-uch antivirus o’rnatmang: ular bir-biriga xalaqit beradi va kompyuterni aynan o’zlari sekinlashtiradi. Oddiy foydalanuvchi uchun Windows’ning o’rnatilgan himoyasi yetarli. Shubhali havola va fayllardan qanday saqlanish haqida onlayn xavfsizlik maqolasida batafsil yozilgan.

Qizish, chang va quvvat rejimi

Qizish va chang

Protsessor qizib ketganda o’zini himoya qilish uchun tezligini avtomatik pasaytiradi. Shuning uchun qizigan kompyuter “sababsiz” sekinlashadi. Belgilari: ventilyator doim baland shovqin qiladi, korpus juda issiq, kompyuter yozning jaziramasida yoki og’ir ish paytida sekinlashadi yoki o’zi o’chib qoladi.

Xavfsiz o’zingiz qilishingiz mumkin bo’lgan ishlar:

Noutbukni yostiq, ko’rpa yoki tizzada emas, qattiq tekis yuzada ishlating — pastdagi havo teshiklari yopilmasin.
Kompyuterni o’chirib, tokdan uzib, havo teshiklari va panjaralardagi changni yumshoq cho’tka yoki siqilgan havo balloni bilan tashqaridan tozalang.

Mutaxassisga murojaat qiling, agar noutbukning ichini ochish zarur bo’lsa (ayniqsa kafolat muddatida — o’zingiz ochsangiz kafolat bekor bo’lishi mumkin), tozalashdan keyin ham qizish davom etsa, termopastani almashtirish kerak bo’lsa yoki ventilyator g’alati ovoz chiqarsa. Shartli misol: Toshkentdagi talaba Sardorning noutbuki yozda dars paytida tez-tez qotardi. Tashqi tozalash yordam bermagach, u servis markaziga murojaat qildi — u yerda ichki qismlar tozalanib, termopasta almashtirildi.

Quvvat rejimi

Noutbuklar batareyani tejash uchun ko’pincha unumdorlikni pasaytiradi.

Windows 11 da Settings → System → Power & battery → Power mode: Best power efficiency, Balanced yoki Best performance.
Windows 10 da vazifalar panelidagi batareya belgisini bosib, slayderni o’zgartirasiz.

Og’ir ish (video montaj, katta jadval) paytida noutbukni zaryadlovchiga ulab, Best performance ni tanlang; kundalik ish uchun Balanced yetarli. Yuqori unumdorlik rejimida batareya tezroq tugaydi va kompyuter ko’proq qiziydi.

HDD’dan SSD’ga o’tish va RAM qo’shish

Dasturiy tozalash yordam bermasa, sabab apparat qismida (hardware) bo’lishi mumkin. Ikki yangilanish eng ko’p foyda beradi, lekin faqat to’g’ri holatda.

SSD qachon mantiqiy

Task Manager → Performance → Disk bo’limida disk turi yozilgan: HDD yoki SSD. Agar tizim diskingiz HDD bo’lsa va Disk ustuni tez-tez to’liq band bo’lsa, SSD’ga o’tish odatda eng sezilarli o’zgarish beradi: Windows yoqilishi, dasturlar ochilishi va fayl qidirish ancha tezlashadi. Kompyuteringiz SSD bilan ishlayotgan bo’lsa, bu qadam sizga tegishli emas.

SSD o’rnatishda tizimni ko’chirish yoki qayta o’rnatish kerak bo’ladi, shuning uchun avval muhim fayllaringizning zaxira nusxasini oling. Ishni o’zingiz qilishga ishonchingiz komil bo’lmasa, mutaxassisga topshiring.

RAM qachon mantiqiy

Task Manager → Performance → Memory bo’limida umumiy xotira hajmi, hozir band qismi va Slots used (nechta joy band) ko’rinadi. Agar oddiy ish paytida (brauzer, ofis dasturlari) xotira doim deyarli to’liq band bo’lsa va bo’sh slot bo’lsa, RAM qo’shish mantiqiy. Agar xotira yarmigacha ham to’lmasa, RAM qo’shish tezlik bermaydi.

Diqqat: ko’p yupqa noutbuklarda xotira platga kavsharlangan va uni qo’shib bo’lmaydi. Xotira turi va maksimal hajmini noutbuk modeli bo’yicha ishlab chiqaruvchi saytidan tekshiring.

Kompyuter vazifalaringiz uchun haqiqatan yetarli bo’lmasa, kompyuter tanlash maqolasida yangisini tanlashda nimalarga qarash kerakligini o’qing.

Oxirgi chora: tizimni qayta o’rnatish va macOS

Reset this PC

Hech narsa yordam bermasa, Windows’ni qayta o’rnatish yillar davomida to’plangan “axlat”ni bir yo’la tozalaydi. Bu jiddiy qadam, avval tayyorgarlik ko’ring:

Zaxira nusxa oling. Hujjatlar, rasmlar, ish fayllarini tashqi diskka yoki bulutga ko’chiring. Brauzerdagi xatcho’plar va parollar sinxronlanganini tekshiring.
Dasturlar ro’yxatini yozib oling — keyin ularni qayta o’rnatishingiz kerak bo’ladi.
Litsenziya va akkaunt ma’lumotlarini tekshiring.
Windows 11 da Settings → System → Recovery → Reset PC, Windows 10 da Settings → Update & Security → Recovery → Reset this PC → Get started.
Keep my files — shaxsiy fayllarni saqlab, dasturlar va sozlamalarni o’chiradi. Remove everything — hammasini o’chiradi.

Noutbuk tokka ulangan bo’lsin va jarayonni oxirigacha to’xtatmang.

macOS uchun qisqa muqobillar

Mac kompyuterlarda ham mantiq bir xil, faqat vositalar nomi boshqacha:

Activity Monitor — Task Manager’ning muqobili. Cmd + Space bosib, “Activity Monitor” deb qidiring. CPU, Memory, Disk yorliqlari bor; dasturni yopish uchun uni tanlab, yuqoridagi X belgisini bosing.
Login Items — ishga tushish dasturlari: System Settings → General → Login Items.
Storage — disk joyi: System Settings → General → Storage.
Software Update — System Settings → General → Software Update.

Keng tarqalgan xatolar

“Tezlatgich” dasturlar. Reklamada “kompyuterni bir bosishda tezlashtiradi” deb maqtalgan shubhali “optimizator” va “cleaner”lar ko’pincha foyda bermaydi, ba’zilari esa reklama ko’rsatadi, qo’shimcha dasturlar o’rnatadi yoki zararli bo’lib chiqadi. Windows’ning o’rnatilgan vositalari yetarli.
Registry cleaner. Reestrni “tozalash” sezilarli tezlik bermaydi, lekin noto’g’ri o’chirilgan yozuv tizim yoki dasturlarni buzishi mumkin. Microsoft bunday dasturlardan foydalanishni tavsiya qilmaydi.
Yangilanishlarni butunlay o’chirib qo’yish. Vaqtincha tezlik beradigandek tuyuladi, lekin kompyuter xavfsizlik tuzatishlarisiz qoladi.
Notanish fayl va papkalarni o’chirish. Windows yoki Program Files papkasidan narsalarni qo’lda o’chirish tizimni buzishi mumkin.
SSD’ni qo’lda defragmentatsiya qilish. Windows disklarga Optimize Drives vositasi orqali o’zi xizmat ko’rsatadi; SSD uchun klassik defragmentatsiya kerak emas.
Zaxira nusxasiz qayta o’rnatish. Eng og’riqli xato — oilaviy rasmlar yoki ish fayllari qaytarib bo’lmas darajada yo’qoladi.

Amaliy mashq va tekshiruv ro’yxati

Mashqni bir kechada bajarish mumkin. Har qadamdan keyin kompyuter qanday ishlayotganiga e’tibor bering — shunda qaysi qadam foyda berganini bilasiz.

Ishingizni saqlab, kompyuterni Restart qiling.
Ctrl + Shift + Esc bilan Task Manager’ni oching. CPU, Memory va Disk ustunlari bo’yicha saralab, eng ko’p resurs olayotgan uchta dasturni yozib oling.
Performance yorlig’ida diskingiz turi (SSD yoki HDD) va xotira hajmini yozib qo’ying.
Startup apps ro’yxatidan kamida ikkita keraksiz dasturni Disable qiling.
Installed apps ro’yxatidan bir yildan beri ishlatmagan bitta dasturni o’chiring.
Settings → System → Storage’da vaqtinchalik fayllarni tozalang va Storage Sense’ni yoqing.
Brauzerda ishlatilmayotgan kengaytmalarni o’chiring, keraksiz tablarni xatcho’pga saqlab yoping.
Windows Update’da yangilanishlarni tekshiring va Windows Security’da Quick scan qiling.
Kompyuterni o’chirib, havo teshiklaridagi changni tashqaridan tozalang.
Kompyuterni yoqib, yoqilish va brauzer ochilish tezligini avvalgisi bilan solishtiring.

Tekshiruv ro’yxati

Task Manager’da sekinlik sababi (CPU, Memory yoki Disk) aniqlangan.
Ishga tushish ro’yxatida faqat kerakli dasturlar qolgan.
Keraksiz dasturlar o’chirilgan, tizim diskida bo’sh joy bor.
Brauzerda ortiqcha kengaytma va o’nlab ochiq tab yo’q.
Windows yangilangan, antivirus tekshiruvi toza.
Havo teshiklari ochiq va changdan tozalangan, quvvat rejimi vazifaga mos.
SSD yoki RAM haqida qaror Task Manager ma’lumotlariga asoslangan.
Muhim fayllarning zaxira nusxasi bor.

Oyiga bir marta shu ro’yxatdan o’tib chiqsangiz, kompyuter uzoq vaqt bir maromda ishlaydi. Kompyuter bilan ishlash asoslarini o’qituvchi bilan tizimli o’rganmoqchi bo’lsangiz, assotsiatsiyamizning bepul kompyuter savodxonligi dasturi mos keladi.

Boshqa yo’nalishlar bilan ham tanishish uchun assotsiatsiyamizning bepul o’quv dasturlari ro’yxatini ko’ring. Tayyor bo’lsangiz, ariza qoldiring — mutaxassislarimiz siz bilan bog’lanadi.