Word'da hujjat tayyorlash asoslari

Ariza, tushuntirish xati, murojaat, ish hisoboti, rezyume — bularning barchasi matnli hujjat. Uni qo’lda yozish davri o’tib bormoqda: maktab, tuman hokimligi, ish beruvchi va o’quv markazlari hujjatni kompyuterda tayyorlangan, toza va o’qishga qulay ko’rinishda kutadi. Bu qo’llanmada Microsoft Word va uning bepul muqobillarida hujjat tayyorlash asoslarini ko’rib chiqamiz: interfeys, matn kiritish va tahrirlash, shrift, abzats va intervallar, uslublar va avtomatik mundarija, ro’yxatlar, jadval va rasm, sahifa sozlamalari, raqamlash va kolontitul, imlo tekshiruvi, PDF’ga saqlash va chop etish. Keyin ariza, murojaat xati va hisobotni bosqichma-bosqich tuzamiz, keng tarqalgan xatolarni tahlil qilamiz va oxirida amaliy mashq hamda tekshiruv ro’yxatini beramiz.

Interfeys va bepul muqobillar

Word — eng keng tarqalgan matn muharriri, lekin yagona emas. Agar kompyuteringizda Word bo’lmasa, quyidagi bepul muqobillar bor:

• LibreOffice Writer — kompyuterga o’rnatiladigan bepul dastur. Word fayllarini (.docx) ochadi va saqlaydi.
• Google Docs — brauzerda ishlaydi, Google akkaunti bilan kiriladi, o’zgarishlarni avtomatik saqlaydi va hujjatni boshqalar bilan birga tahrirlash imkonini beradi.
• Word’ning brauzer versiyasi — Microsoft akkaunti bilan bepul foydalanish mumkin, asosiy funksiyalari bor.

Bu qo’llanmadagi menyu nomlari Word’ning ingliz tilidagi interfeysi bo’yicha berilgan. Boshqa dasturlarda tugmalar joyi biroz farq qiladi, lekin tushunchalar bir xil.

Word oynasining asosiy qismlari:

• Lenta (Ribbon) — yuqoridagi yorliqlar: Home (asosiy formatlash), Insert (jadval, rasm, sahifa raqami), Layout (sahifa sozlamalari), References (mundarija), Review (imlo tekshiruvi), View (ko’rinish).
• Ish maydoni — oq sahifa, unda matn yoziladi.
• File menyusi — saqlash, ochish, PDF’ga eksport qilish va chop etish.

Hujjatni boshlashdan oldin uni darhol saqlang (Ctrl + S) va tushunarli nom bering. “Hujjat1” emas, “Ariza_maktab_2026-10” kabi nom keyin faylni tez topishga yordam beradi.

Matn kiritish, tahrirlash va formatlash

Matn kiritish va tahrirlash

Word’da Enter tugmasi yangi qator emas, yangi abzats yaratadi. Abzats ichida matn sahifa chetiga yetganda o’zi keyingi qatorga o’tadi — har qator oxirida Enter bosish shart emas va bosish ham kerak emas.

Asosiy tahrirlash amallari:

1. Belgilash. So’zga ikki marta bosish — so’zni, uch marta bosish — butun abzatsni belgilaydi. Ctrl + A — butun hujjatni.
2. Nusxa olish va ko’chirish. Ctrl + C, Ctrl + X va Ctrl + V. Boshqa joydan (sayt, messenjer) matn qo’yganda begona formatlash ham kelishi mumkin. Buning oldini olish uchun Home → Paste → Keep Text Only ni tanlang.
3. Bekor qilish. Ctrl + Z — oxirgi amalni bekor qiladi.
4. Qidirish va almashtirish. Ctrl + H oynasida bitta so’zni butun hujjat bo’ylab boshqasiga almashtirish mumkin. Masalan, hisobotda “2025-yil” deb yozilgan joylarni bir zumda “2026-yil” ga o’zgartirasiz.

Foydali odat: Home → Paragraph guruhidagi ¶ belgisi (Show/Hide) yashirin belgilarni ko’rsatadi — bo’sh joylar nuqta, Enter esa ¶ bo’lib ko’rinadi. Hujjat “negadir” noto’g’ri joylashsa, avval shu belgini yoqing: sabab ko’pincha ortiqcha probel yoki bo’sh abzatslar bo’ladi.

Shrift

Shrift Home → Font guruhida sozlanadi: shrift nomi, o’lchami, qalin (Ctrl + B), kursiv (Ctrl + I), tagiga chizilgan (Ctrl + U) va rang. Rasmiy hujjat uchun oddiy qoidalar:

• Butun hujjatda bitta yoki ko’pi bilan ikkita shrift.
• Ko’p tashkilotlarda Times New Roman yoki Arial, o’lchami 12–14 odatiy hisoblanadi. Agar muassasa o’z talabini bergan bo’lsa, unga amal qiling.
• Qalin shrift faqat sarlavha va eng muhim so’zlar uchun.

Abzats va intervallar

Abzats sozlamalari Home → Paragraph guruhida yoki shu guruh burchagidagi kichik strelka orqali ochiladigan oynada.

• Tekislash (Alignment). Chapga (Ctrl + L), markazga (Ctrl + E), o’ngga (Ctrl + R) va ikki tomonga (Ctrl + J). Rasmiy matn ko’pincha ikki tomonga tekislanadi, sarlavha — markazga.
• Birinchi qator chekinishi (First line indent). Abzats boshidagi chekinish probel yoki Tab bilan emas, Indentation → Special → First line orqali beriladi.
• Qatorlar orasidagi interval (Line spacing). 1.0 — zich, 1.15 yoki 1.5 — o’qishga qulay.
• Abzatslar orasidagi masofa (Spacing Before/After). Abzatslarni ajratish uchun bo’sh Enter emas, “After” maydonida masofa bering.

Uslublar va avtomatik mundarija

Uslub (Style) — shrift, o’lcham, interval va chekinishlarning tayyor to’plami. Ular Home → Styles guruhida joylashgan: Normal (oddiy matn), Heading 1 (bob sarlavhasi), Heading 2 (bo’lim sarlavhasi), Title va boshqalar.

Nega uslub qo’lda formatlashdan yaxshi:

1. Bir xillik. Barcha sarlavhalar avtomatik bir xil ko’rinadi.
2. Tez o’zgartirish. Heading 1 ni o’ng tugma bilan bosib, Modify ni tanlasangiz, hujjatdagi barcha bob sarlavhalari birdaniga o’zgaradi.
3. Navigatsiya. View → Navigation Pane yoqilsa, chap tomonda barcha sarlavhalar ro’yxati paydo bo’ladi va kerakli bo’limga bir bosishda o’tasiz.
4. Avtomatik mundarija. Bu uslublarning eng katta foydasi.

Mundarija qo’yish:

1. Har bir bob sarlavhasini belgilab, Home → Styles → Heading 1 ni bosing. Ichki bo’limlar uchun Heading 2.
2. Kursorni hujjat boshiga, mundarija turadigan joyga qo’ying.
3. References → Table of Contents ni bosib, tayyor ko’rinishlardan birini tanlang.
4. Matn o’zgarsa, mundarija ustiga bosib, Update Table → Update entire table ni tanlang — sahifa raqamlari va sarlavhalar yangilanadi.

Mundarijani qo’lda, nuqtalar qatori va raqamlarni o’zingiz yozib tuzmang: bitta abzats qo’shilsa, barcha raqamlar siljib ketadi. Google Docs’da bu Insert → Table of contents, LibreOffice’da ham shunga o’xshash buyruq bor.

Ro’yxatlar, jadvallar va rasmlar

Ro’yxatlar

Home → Paragraph guruhida ikki tugma bor: marker ro’yxat (Bullets) va raqamli ro’yxat (Numbering). Raqamlarni qo’lda yozmang — ro’yxatga yangi band qo’shsangiz yoki birini o’chirsangiz, Word raqamlarni o’zi to’g’rilaydi. Ichki darajaga o’tish uchun band boshida Tab, ortga qaytish uchun Shift + Tab bosing. Ro’yxatni tugatish uchun bo’sh bandda Enter ni yana bir marta bosing.

Jadvallar

Jadval Insert → Table orqali qo’shiladi: kerakli ustun va qatorlar sonini sichqoncha bilan belgilaysiz. Jadval ichida Tab keyingi katakka o’tkazadi, oxirgi katakda esa yangi qator qo’shadi. Jadval belgilanganda yuqorida Table Design va Layout yorliqlari paydo bo’ladi: ulardan chegara, fon, ustun kengligi va kataklarni birlashtirishni sozlaysiz.

Maslahat: sarlavha qatorini qalin qiling va Layout → Repeat Header Rows ni yoqing — jadval keyingi sahifaga o’tsa, sarlavha u yerda ham takrorlanadi. Agar jadvalda ko’p hisob-kitob bo’lsa, uni Excel’da tayyorlab, keyin hujjatga qo’yish qulayroq.

Rasmlar

Rasm Insert → Pictures orqali qo’shiladi. Qo’shilgandan so’ng rasm yonida Layout Options belgisi chiqadi: “In Line with Text” rasmni matn qatori kabi joylashtiradi va hujjat eng kam “buziladi”. Matn rasm atrofida aylanib o’tishi kerak bo’lsa, “Square” ni tanlang. Rasm o’lchamini faqat burchakdagi nuqtalardan torting — yon tomondagi nuqtalar rasmni cho’zib, shaklini buzadi.

Sahifa sozlamalari, raqamlash va kolontitul

Sahifa sozlamalari

Layout yorlig’ida:

• Size — qog’oz o’lchami. O’zbekistonda odatda A4. Ba’zan standart sifatida Letter turadi — tekshirib qo’ying.
• Orientation — sahifa yo’nalishi: Portrait (tik) yoki Landscape (yotiq). Keng jadval uchun yotiq sahifa qulay.
• Margins — hoshiyalar. Ko’p muassasalarda chap hoshiya tikish uchun kengroq qilinadi. Custom Margins bo’limida aniq qiymat kiritiladi.
• Breaks → Page — yangi sahifa. Xuddi shu natija Ctrl + Enter bilan beriladi.

Sahifa raqamlari

Insert → Page Number orqali raqam joyini tanlaysiz: sahifaning yuqori yoki pastki qismi, markaz yoki chet. Birinchi sahifa (titul varag’i) raqamsiz bo’lishi kerak bo’lsa, kolontitulni ochib, Different First Page belgisini qo’ying.

Kolontitul

Kolontitul (Header va Footer) — har sahifaning yuqori va pastki qismida takrorlanadigan matn: tashkilot nomi, hujjat nomi, sana yoki sahifa raqami. Insert → Header yoki Insert → Footer ni bosing. Kolontitulni bir marta yozasiz — u barcha sahifalarda o’zi chiqadi. Asosiy matnga qaytish uchun Close Header and Footer ni bosing.

Imlo tekshiruvi, PDF va chop etish

Imlo tekshiruvi

Word imlo xatolarini qizil, grammatik shubhalarni ko’k chiziq bilan belgilaydi. Butun hujjatni tekshirish uchun Review → Spelling & Grammar yoki F7. Matn tilini Review → Language → Set Proofing Language orqali belgilang. O’zbek tili uchun tekshiruv har bir dastur va versiyada mavjud bo’lmasligi mumkin, shuning uchun:

• hujjatni yuborishdan oldin uni ovoz chiqarib o’qing;
• ism, familiya, sana, raqam va manzillarni alohida tekshiring — dastur ularni “to’g’ri” deb hisoblaydi;
• lotin va kirill harflarini aralashtirmang: tashqi ko’rinishi bir xil harflar qidiruv va tekshiruvni buzadi;
• o’zbekcha tutuq belgisini butun hujjatda bir xil yozing.

PDF’ga saqlash

Rasmiy hujjat, ariza yoki rezyumeni yuborishda PDF formatini tanlang: u har qanday qurilmada bir xil ko’rinadi va tasodifan o’zgartirib bo’lmaydi. Word’da File → Save As → turini PDF qilib tanlang yoki File → Export → Create PDF/XPS. Google Docs’da File → Download → PDF Document. Asl .docx faylni ham saqlab qo’ying — keyinchalik tahrirlash kerak bo’ladi.

Chop etish

File → Print (Ctrl + P) oynasida o’ng tomonda sahifalar qanday chiqishi ko’rsatiladi. Chop etishdan oldin printerni, nusxalar sonini va sahifalar oralig’ini tekshiring (masalan, faqat 2–3-sahifalar).

Namunalar: ariza, murojaat xati va hisobot

Quyidagi misollar shartli, ismlar o’ylab topilgan. Har bir muassasa o’z shaklini talab qilishi mumkin — agar shunday namuna berilgan bo’lsa, unga amal qiling.

Maktabga ariza

Malika Karimova o’g’lini boshqa maktabga o’tkazish uchun ariza yozmoqda.

1. O’ng yuqori burchak. Kimga: ”…-son umumta’lim maktabi direktoriga”, keyingi qatorda kimdan: ”… tumani, … mahallasida yashovchi Malika Karimovadan”. Bu bloklarni probel bilan surmang: Home → Paragraph → Indentation → Left orqali chap chekinish bering.
2. “Ariza” so’zi. Alohida abzatsda, markazga tekislangan, qalin.
3. Asosiy matn. Ikki tomonga tekislangan, birinchi qator chekinishi bilan: kim, nimani va nima sababdan so’rayapti. 3–5 gap yetarli.
4. Ilovalar. Raqamli ro’yxat: qaysi hujjatlar nusxasi ilova qilinmoqda.
5. Sana va imzo. Bitta qatorda: chapda sana, o’ngda imzo va ism. Buning uchun probel emas, o’ngga tekislangan Tab to’xtash nuqtasi yoki chegarasiz ikki ustunli jadval ishlating.

Tuman hokimligiga murojaat xati

Jasur Toshmatov mahallasidagi ko’cha chiroqlari ishlamayotgani haqida tuman hokimligiga yozma murojaat tayyorlaydi.

1. Yuqorida qabul qiluvchi va jo’natuvchi ma’lumotlari: ism-sharif, manzil, telefon raqami va elektron pochta — javob qaytishi uchun.
2. Qisqa sarlavha: “Ko’cha yoritilishi to’g’risida”.
3. Matn uch qismdan: holat (qaysi ko’cha, qachondan beri), muammoning ta’siri (kechqurun bolalar maktabdan qorong’ida qaytadi), aniq iltimos.
4. Agar fotosurat ilova qilinsa, uni Insert → Pictures bilan qo’shing.
5. Tayyor xatni PDF qilib saqlang va rasmiy kanal orqali yuboring yoki chop etib imzolang.

Oylik ish hisoboti

Nodira Rahimova bo’lim boshlig’iga oylik hisobot tayyorlaydi. Hisobot bir necha sahifadan iborat bo’lgani uchun uslublar shu yerda eng ko’p foyda beradi.

1. Birinchi sahifa — titul: hisobot nomi, davr, tayyorlovchi. Undan keyin Ctrl + Enter bilan yangi sahifa.
2. Ikkinchi sahifada References → Table of Contents bilan mundarija.
3. Bo’limlar: “Bajarilgan ishlar”, “Ko’rsatkichlar”, “Muammolar”, “Keyingi oy rejasi” — har biri Heading 1 uslubida.
4. Ko’rsatkichlar uchun jadval: sarlavha qatori qalin, Repeat Header Rows yoqilgan.
5. Kolontitulga hisobot nomi, pastki qismga sahifa raqami; titul varag’ida Different First Page.
6. Oxirida mundarijani yangilash, F7 bilan tekshirish va PDF.

Keng tarqalgan xatolar va foydali yorliqlar

Keng tarqalgan xatolar

• Probel bilan tekislash. Matnni markazga yoki o’ngga o’nlab probel bilan surish. Shrift yoki printer o’zgarsa, hammasi siljiydi. To’g’ri yo’l — tekislash tugmalari, chekinish va Tab to’xtash nuqtalari.
• Enter bilan yangi sahifa. Keyingi sahifaga o’tish uchun Enter ni ko’p marta bosish. Tepada bitta qator qo’shilsa, butun hujjat siljiydi. Buning o’rniga Ctrl + Enter.
• Qo’lda raqamlash. Ro’yxat, sahifa raqami va mundarijani qo’lda yozish — har o’zgarishda qayta tuzishga to’g’ri keladi.
• Sarlavhani faqat qalin qilish. Tashqi ko’rinishi sarlavha, lekin Word uchun oddiy matn — mundarijada chiqmaydi. Heading uslubidan foydalaning.
• Faqat .docx yuborish. Qabul qiluvchida boshqa dastur bo’lsa, hujjat boshqacha ko’rinishi mumkin. Rasmiy hujjat — PDF.
• Saqlamaslik. Elektr o’chib qolsa, ish yo’qoladi. Ctrl + S ni odat qiling.

Foydali klaviatura yorliqlari

Klaviatura yorliqlari ishni sezilarli tezlashtiradi. Quyidagilar Windows uchun; macOS’da Ctrl o’rniga odatda Cmd ishlatiladi.

• Ctrl + S — saqlash.
• Ctrl + Z / Ctrl + Y — bekor qilish va qaytarish.
• Ctrl + A — hammasini belgilash.
• Ctrl + B / Ctrl + I / Ctrl + U — qalin, kursiv, tagiga chizilgan.
• Ctrl + L / Ctrl + E / Ctrl + R / Ctrl + J — chapga, markazga, o’ngga, ikki tomonga tekislash.
• Ctrl + Enter — yangi sahifa.
• Ctrl + F / Ctrl + H — qidirish va almashtirish.
• Ctrl + Shift + 8 — yashirin belgilarni ko’rsatish (Word’da).
• Ctrl + P — chop etish.
• F7 — imlo tekshiruvi (Word’da).

Amaliy mashq va tekshiruv ro’yxati

O’rganganlarni mustahkamlash uchun ikki sahifalik hujjat tuzing. Mavzu sifatida o’zingizga haqiqatan kerak bo’lgan narsani tanlang: farzandingiz maktabi uchun ariza, uy-joy shirkatiga murojaat yoki ishxonangiz uchun haftalik hisobot.

1. Yangi hujjat oching va darhol tushunarli nom bilan saqlang.
2. Layout’da A4 o’lcham va hoshiyalarni tekshiring.
3. Birinchi sahifaga titul yozing, so’ng Ctrl + Enter.
4. Uchta bo’lim sarlavhasini Heading 1, ichki ikki bo’limni Heading 2 uslubida yozing.
5. Har bo’limga 2–3 abzats yozing: ikki tomonga tekislash, birinchi qator chekinishi, 1.15 interval.
6. Bitta raqamli ro’yxat va 3 ustunli kichik jadval qo’shing.
7. Bitta rasm qo’yib, “In Line with Text” ni tanlang.
8. Kolontitulga hujjat nomini, pastga sahifa raqamini qo’ying; titulda raqam chiqmasin.
9. Hujjat boshiga mundarija qo’shing, keyin bitta sarlavhani o’zgartirib, mundarijani yangilang.
10. ¶ belgisini yoqib, ortiqcha probel va bo’sh abzatslarni tozalang.
11. F7 bilan tekshiring va PDF qilib saqlang.

Yuborishdan oldingi checklist

• Shrift bitta, o’lcham bir xil.
• Sarlavhalar Heading uslubida, mundarija yangilangan.
• Probel bilan tekislangan joy yo’q, yangi sahifa Ctrl + Enter bilan.
• Ro’yxat va sahifa raqamlari avtomatik.
• Ism, sana, raqamlar alohida tekshirilgan.
• Fayl nomi tushunarli, PDF nusxa tayyor, asl .docx saqlangan.

Matnli hujjat tayyorlash — har qanday ofis ishining asosi va rezyume yozishdan tortib davlat idorasiga murojaatgacha kerak bo’ladigan ko’nikma. Bir necha hujjatni shu qoidalar bilan tuzsangiz, bu qoidalar odatga aylanadi.

Agar Word va boshqa ofis dasturlarini o’qituvchi bilan tizimli o’rganmoqchi bo’lsangiz, assotsiatsiyamizning bepul kompyuter savodxonligi dasturi va boshqa o’quv dasturlari bilan tanishing. Tayyor bo’lsangiz, ariza qoldiring — mutaxassislarimiz siz bilan bog’lanadi.