Uyda elektr xavfsizligi: oila uchun qo'llanma

Uyda elektr xavfsizligi: xavf belgilari, uzaytirgichlar, hammom va oshxona, bolalar, isitgichlar, avtomatlar, RCD va tok urganda birinchi yordam.

Elektr toki har kuni yonimizda: choynak, dazmol, kir yuvish mashinasi, telefon zaryadlovchisi, qishda isitgich. Biz unga shunchalik o’rganib qolganmizki, xavfini ko’pincha unutamiz. Vaholanki qizib ketgan rozetka, ortiqcha yuklangan uzaytirgich yoki hammomdagi ho’l qo’l jiddiy jarohat va yong’inga sabab bo’lishi mumkin. Bu qo’llanma butun oila uchun yozilgan. Unda xavf belgilarini tanish, uzaytirgich va troyniklardan to’g’ri foydalanish, hammom va oshxonada ehtiyot choralari, bolalarni himoyalash, qishda isitgichlar bilan ishlash, elektr shchiti va avtomatlarni tushunish, qoldiq tok qurilmasi (RCD) nima uchun kerakligi, tok urganda birinchi yordam tamoyillari va xona-xona tekshiruv ro’yxati jamlangan. Oxirida amaliy mashq va checklist bor.

Muhim ogohlantirish: bu maqola elektr simlarini o’zingiz ta’mirlashni o’rgatmaydi. Rozetka, kalit, sim, shchit va avtomatlar bilan bog’liq har qanday ish — almashtirish, ko’chirish, yangi liniya tortish — malakali elektromontyor tomonidan bajarilishi kerak. Oila a’zolarining vazifasi — xavfni erta sezish, to’g’ri foydalanish va o’z vaqtida mutaxassisni chaqirish.

Xavf belgilari: nimaga e’tibor berish kerak

Elektr tarmog’idagi nosozlik ko’pincha birdaniga emas, asta-sekin o’zini ko’rsatadi. Quyidagi belgilardan birini sezsangiz, uni e’tiborsiz qoldirmang.

Qizigan rozetka yoki vilka. Asbob ishlab turganda rozetka yoki vilka issiq bo’lib qolsa, bu yomon kontakt yoki ortiqcha yuklama belgisi. Normal holatda ular sezilarli qizimasligi kerak.
Kuygan plastmassa hidi. Uyda sababi noma’lum kuygan hid paydo bo’lsa, avval rozetka, uzaytirgich va asboblarni tekshiring.
Uchqun. Vilkani tiqqanda yoki chiqarganda kichik uchqun ba’zan bo’lishi mumkin, lekin doimiy yoki katta uchqun, chirsillash ovozi — nosozlik belgisi.
Rozetka atrofida qoraygan iz. Plastmassa yoki devordagi qorayish ichkarida qizish bo’lganini bildiradi.
Miltillayotgan chiroq. Lampochka almashtirilgandan keyin ham chiroq miltillasa yoki katta asbob yoqilganda yorug’lik keskin xiralashsa, simda yoki ulanishda muammo bo’lishi mumkin.
Tez-tez o’chadigan avtomat. Avtomat bejiz ishlamaydi: u tarmoqni himoya qiladi. Agar u muntazam o’chib qolsa, liniyada ortiqcha yuklama yoki nosozlik bor.
Ho’l joydagi rozetka. Rozetka yaqinida namlik, devordan sizayotgan suv yoki tomdan oqish bo’lsa, bu juda xavfli.
Shikastlangan sim. Izolyatsiyasi yorilgan, bukilib ezilgan, izolenta bilan o’ralgan yoki ichidagi metall ko’rinib turgan sim.
Tok “chimchilashi”. Asbobning korpusiga tekkanda yengil chimchilash sezilsa, darhol foydalanishni to’xtating.

Belgi sezilganda nima qilish kerak

Asbobni rozetkadan chiqaring — buni quruq qo’l bilan, vilkaning korpusidan ushlab qiling, simdan tortmang.
Agar rozetkaning o’zi qizigan, qoraygan yoki uchqun chiqarayotgan bo’lsa, unga hech narsa ulamang. Shchitda shu xonaning avtomatini o’chiring.
Tutun yoki olov paydo bo’lsa, avval umumiy avtomatni o’chiring va 101 raqamiga qo’ng’iroq qiling.
Rozetkani o’zingiz ochmang va ta’mirlamang — elektromontyorni chaqiring.

Misol: Farhod aka oshxonadagi rozetka choynak qaynaganda iliq bo’lib qolishini sezdi, lekin “hali ishlayapti” deb e’tibor bermadi. Bir necha haftadan keyin rozetka qopqog’i qoraydi. Agar birinchi belgidayoq mutaxassis chaqirilganida, muammo kichik ta’mir bilan hal bo’lardi.

Uzaytirgichlar, troyniklar va zaryadlovchilar

Ko’p xonadonlarda rozetka yetishmaydi, shuning uchun uzaytirgich va troyniklar keng ishlatiladi. Ularning o’zi xavfli emas — xavf noto’g’ri foydalanishdan keladi.

Ortiqcha yuklama

Har bir uzaytirgichning ruxsat etilgan maksimal quvvati bor. U odatda korpusdagi yoki qadoqdagi yorliqda ko’rsatiladi. Har bir elektr asbobining quvvati ham uning yorlig’ida yoki yo’riqnomasida yoziladi. Qoida oddiy: bir vaqtda ishlaydigan asboblarning umumiy quvvatini uzaytirgich yorlig’idagi ruxsat etilgan quvvat bilan solishtiring.

Ko’p quvvat oladigan asboblar — isitgich, elektr choynak, dazmol, konditsioner, elektr pech, fen — odatda bitta uzaytirgichga birga ulanmasligi kerak. Masalan, qishda isitgich ishlab turgan uzaytirgichga choynak va dazmolni ham qo’shish uni qizdirib yuborishi mumkin.

Uzaytirgichdan to’g’ri foydalanish

Ketma-ket ulamang. Uzaytirgichni boshqa uzaytirgichga yoki troynikka ulash — “zanjir” hosil qilish xavfli.
O’ralgan holda ishlatmang. G’altakli uzaytirgichda sim to’liq yoyilmagan bo’lsa, quvvatli asbob ulanganda u qizishi mumkin. Simni to’liq yoying.
Gilam ostiga yashirmang. Gilam yoki eshik ostidan o’tgan sim eziladi, qiziydi va shikastlangani ko’rinmaydi.
Doimiy yechim emas. Uzaytirgich vaqtinchalik vosita. Agar uydagi biror joyda doim uzaytirgich kerak bo’lsa, elektromontyordan qo’shimcha rozetka o’rnatishni so’rang.
Sifatli mahsulot tanlang. Korpusi mustahkam, vilkasi rozetkaga zich kiradigan, ishlab chiqaruvchi va texnik ma’lumotlari yozilgan uzaytirgich oling. Juda yengil, yupqa simli, yorlig’i yo’q mahsulotdan saqlaning.

Uyda ishlaydiganlar uchun kompyuter, monitor va chiroqni joylashtirish haqida uyda ish joyi maqolasida ham maslahatlar bor — simlarni tartibli joylashtirish xavfsizlikka ham yordam beradi.

Zaryadlovchilar

Telefon, planshet, noutbuk va elektr samokat zaryadlovchilari ham e’tibor talab qiladi.

Asl yoki ishonchli ishlab chiqaruvchining zaryadlovchisidan foydalaning. Juda arzon, nomsiz zaryadlovchilarda himoya sxemalari bo’lmasligi mumkin.
Telefonni yostiq ostida yoki yumshoq ko’rpa ustida zaryadlamang: issiqlik chiqib ketolmaydi.
Zaryad tugagach, zaryadlovchini rozetkadan chiqaring.
Simi singan yoki zaryadlash paytida haddan tashqari qiziydigan zaryadlovchini almashtiring.
Batareyasi shishgan telefon yoki noutbukni zaryadlamang va ishlatmang — servis markaziga olib boring.

Hammom va oshxona: suv va elektr

Suv elektr tokini o’tkazadi, shuning uchun hammom va oshxona uydagi eng xavfli joylar hisoblanadi.

Hammomda

Fen, soch to’g’rilagich va elektr ustara bilan vanna yoki dush yonida, ho’l qo’l bilan ishlamang.
Asbobni suv yaqinida, rakovina chetida qoldirmang — u suvga tushib ketishi mumkin.
Elektr asbobi suvga tushib ketsa, hech qachon uni qo’l bilan olmang. Avval shchitda avtomatni o’chiring, keyin chiqaring. Bunday asbobni qayta ishlatishdan oldin mutaxassisga ko’rsating.
Hammomda uzaytirgich ishlatmang.
Kir yuvish mashinasi va suv isitgich (kolonka, boyler) to’g’ri yerga ulangan bo’lishi kerak — buni elektromontyor tekshiradi.

Oshxonada

Choynak, multivarka va blenderni rakovinadan uzoqroqqa qo’ying.
Choynakni suv quyish uchun avval tagligidan oling — rozetkaga ulangan holda kran ostiga olib bormang.
Simlar plita va issiq idishlarga tegmasin.
Ho’l qo’l bilan vilkani tiqmang va chiqarmang. Qo’lingizni sochiq bilan arting.
Muzlatgich orqasidagi rozetka va simni vaqti-vaqti bilan ko’rib turing: chang, namlik va qizish belgisi bo’lmasin.

Bolalar xavfsizligi

Kichik bolalar dunyoni qo’li bilan o’rganadi, rozetkadagi teshiklar ham ular uchun qiziqarli.

Rozetka qopqoqlari (zaglushkalar). Bola yetadigan balandlikdagi ishlatilmaydigan rozetkalarga maxsus himoya qopqoqlari qo’ying. Ba’zi rozetkalarda ichki himoya pardasi ham bo’ladi — yangisini o’rnatishda buni elektromontyor bilan muhokama qiling.
Simlar. Choynak, dazmol va zaryadlovchi simi stol chetidan osilib turmasin: bola tortsa, issiq asbob ustiga tushadi.
Zaryadlovchi rozetkada qolmasin. Bo’sh zaryadlovchi simini bola og’ziga solishi mumkin.
Dazmol. Dazmollab bo’lgach, darhol rozetkadan chiqarib, bola yeta olmaydigan joyda soviting.
Tushuntiring. Kattaroq bolalarga oddiy qoidalarni o’rgating: ho’l qo’l bilan elektrga tegmaslik, rozetkaga hech narsa tiqmaslik, sim shikastlangan bo’lsa kattalarga aytish.

Misol: Dilnoza opa nabirasi kelishidan oldin uyni “bola ko’zi bilan” ko’zdan kechirdi: pastdagi uchta rozetkaga qopqoq qo’ydi, televizor orqasidagi simlarni mebel ortiga yig’di va choynakni stol chetidan ichkariga surdi.

Qishda isitgichlar bilan ishlash

Qishda ko’p xonadonlarda elektr isitgich, yog’li radiator yoki issiq pol ishlatiladi. Bu davrda tarmoqqa yuklama ham, yong’in xavfi ham ortadi.

Yonuvchi narsalardan uzoq. Isitgichni parda, ko’rpa, kiyim, gazeta va mebeldan uzoqroq qo’ying. Ustiga kir quritmang.
Qarovsiz qoldirmang. Uydan chiqayotganda isitgichni o’chiring va rozetkadan chiqaring.
Kechasi o’chiring. Uxlashdan oldin xonani isitib, isitgichni o’chiring. Agar ishlab turishi zarur bo’lsa, ishlab chiqaruvchi tungi ishlatishga ruxsat bergan, ag’darilganda o’zi o’chadigan va qizib ketishdan himoyalangan model tanlang.
Bevosita devor rozetkasiga. Isitgichni uzaytirgich orqali emas, iloji bo’lsa to’g’ridan-to’g’ri devor rozetkasiga ulang.
Barqaror joy. Isitgich tekis polda, ag’darilib ketmaydigan joyda tursin; bolalar va uy hayvonlari tegib keta olmasin.
Eski isitgichni tekshiring. Simi qattiqlashgan, korpusi yorilgan yoki g’alati hid chiqaradigan isitgichni ishlatmang.

Shchit, avtomatlar va RCD

Shchit va avtomatlar

Elektr shchiti — uyga kelgan tokni xonalar va liniyalar bo’yicha taqsimlaydigan quti. Undagi avtomatik o’chirgichlar (avtomatlar) liniyada ortiqcha yuklama yoki qisqa tutashuv bo’lganda tokni avtomatik uzadi.

Har bir oila a’zosi quyidagilarni bilishi kerak:

Shchit qayerda. U ko’pincha yo’lakda, kirish eshigi yonida yoki ko’p qavatli uylarda zinapoyadagi umumiy qutida bo’ladi.
Umumiy avtomat qaysi. Favqulodda holatda butun uyni bir harakatda o’chirish uchun.
Qaysi avtomat nimani o’chiradi. Oshxona, hammom, xonalar, konditsioner, kir yuvish mashinasi.

Avtomatlarni belgilab qo’yish

Ko’pincha avtomatlar belgilanmagan va favqulodda vaziyatda qaysi birini o’chirish kerakligini taxmin qilishga to’g’ri keladi. Buni oldindan hal qilish mumkin:

Kunduzi, oila a’zolari uyda bo’lganda, bitta avtomatni o’chiring.
Uyni aylanib, qaysi chiroq va rozetkalar o’chganini aniqlang (rozetkani tekshirish uchun unga chiroq yoki telefon zaryadlovchisini ulab ko’ring).
Natijani yozing va avtomatni qayta yoqing.
Har bir avtomat ostiga yopishqoq qog’oz bilan aniq nom yozing: “Oshxona rozetkalari”, “Yotoqxona chiroqlari”.
Shchit eshigining ichiga umumiy sxemani yopishtiring.

Bunda shchit ichidagi qismlarga tegmang, qopqoqni yechmang — faqat avtomat dastaklarini o’chirib-yoqasiz. Agar shchit eski, yorilgan yoki ochiq simlar ko’rinib turgan bo’lsa, bu ishni elektromontyorga topshiring.

Avtomat o’chib qolsa, uni bir marta yoqib ko’rish mumkin. Agar u darhol yoki tez-tez qayta o’chsa, qayta-qayta yoqmang: avval shu liniyadagi asboblarni rozetkadan chiqaring va mutaxassisni chaqiring.

RCD nima uchun kerak

Qoldiq tok qurilmasi — inglizcha RCD, rus tilida ko’pincha UZO deb ataladi — avtomatdan boshqa vazifani bajaradi. Oddiy avtomat simlarni ortiqcha yuklama va qisqa tutashuvdan himoya qiladi. RCD esa tok noto’g’ri yo’lga — masalan, odam tanasi yoki ho’l devor orqali yerga — keta boshlaganini sezib, tarmoqni juda tez uzadi. Shuning uchun u tok urishi xavfini sezilarli kamaytiradi, ayniqsa hammom, oshxona va kir yuvish mashinasi liniyalarida.

Uyingizda RCD bor-yo’qligini bilmasangiz, elektromontyordan so’rang. Uni tanlash va o’rnatish faqat mutaxassis ishi: qurilma turi va ulanish sxemasi uyning tarmog’iga qarab tanlanadi. RCD’da odatda “Test” tugmasi bo’ladi — uni qanday va qanchalik tez-tez bosish kerakligini o’rnatgan mutaxassis yoki qurilma yo’riqnomasidan bilib oling.

Tok urganda birinchi yordam va elektr yong’ini

Tok urganda birinchi yordam tamoyillari

Bu bo’lim tibbiy kursni almashtirmaydi, lekin asosiy tamoyillarni har bir oila a’zosi bilishi kerak.

Avval manbani o’chiring. Shchitdagi avtomatni o’chiring yoki vilkani rozetkadan chiqaring — agar buni o’zingizga xavf tug’dirmasdan qila olsangiz.
Jabrlanuvchiga yalang’och qo’l bilan tegmang. U hali tok ostida bo’lsa, tok sizga ham o’tadi.
Quruq dielektrik narsa bilan ajrating. Agar manbani tez o’chirib bo’lmasa, quruq yerda turib, quruq yog’och tayoq, plastmassa yoki shunga o’xshash tok o’tkazmaydigan narsa bilan simni yoki odamni bir-biridan ajrating. Metall va ho’l narsalardan foydalanmang.
Darhol tez yordamni chaqiring — 103. Yagona favqulodda raqam — 112. O’zini yaxshi his qilsa ham, jabrlanuvchini shifokor ko’rishi kerak.
Dispetcher ko’rsatmalariga amal qiling. Nafas va hushni kuzating, telefonni o’chirmang, tez yordam kelguncha yoningizdagilardan yordam so’rang.

Birinchi yordam ko’nikmalarini — jumladan, nafas va yurak faoliyatini tiklash usullarini — sertifikatlangan kurslarda amaliy o’rganish eng yaxshi yo’l.

Elektr yong’inini suv bilan o’chirmang

Tok ostidagi asbob yoki simni suv bilan o’chirish tok urishiga olib kelishi mumkin.

Imkon bo’lsa, umumiy avtomatni o’chiring.
101 raqamiga qo’ng’iroq qiling.
Uyda elektr jihozlari uchun mos o’t o’chirgich bo’lsa va olov kichik bo’lsa, yo’riqnomaga amal qilib ishlating. Olov tarqalayotgan bo’lsa, o’zingiz o’chirishga urinmang.
Oilani uydan chiqaring, eshikni yoping va qutqaruvchilarni tashqarida kuting.

Momaqaldiroq paytida

Kuchli momaqaldiroqda kompyuter, televizor va boshqa sezgir texnikani rozetkadan chiqarish tavsiya etiladi.
Bo’ron paytida elektr asboblarini ho’l qo’l bilan ishlatmang, uzilgan sim ko’rsangiz unga yaqinlashmang.
Ko’chada uzilib tushgan elektr simini ko’rsangiz, unga va atrofidagi ho’l yerga yaqinlashmang, bolalarni uzoqlashtiring va tegishli xizmatga yoki 112 ga xabar bering.

Uyni tekshirish: xona-xona checklist va keng tarqalgan xatolar

Bu tekshiruvni yiliga kamida bir marta, masalan qish oldidan, butun oila bilan birga o’tkazish mumkin. Faqat ko’z bilan qarang va qo’l bilan yengil tekshiring — hech narsani ochmang.

Yo’lak va shchit

Shchit qayerdaligini barcha oila a’zolari biladi.
Avtomatlar belgilangan, umumiy avtomat aniq.
Shchit oldi narsalar bilan to’sib qo’yilmagan.

Oshxona

Choynak, multivarka va mikroto’lqinli pech alohida rozetkalarga ulangan yoki birgalikda ortiqcha yuklama hosil qilmaydi.
Rozetkalar rakovinadan uzoqda, simlar plitaga tegmaydi.
Muzlatgich orqasidagi rozetka qizimaydi va changga to’lmagan.

Hammom

Uzaytirgich ishlatilmaydi.
Fen va boshqa asboblar suvdan uzoqda saqlanadi.
Kir yuvish mashinasi va suv isitgich mutaxassis tomonidan ulangan.

Yotoqxona va mehmonxona

Isitgich parda va ko’rpadan uzoqda, kechasi o’chiriladi.
Uzaytirgichlar gilam ostida emas, ketma-ket ulanmagan.
Zaryadlovchilar yostiq ostida emas.

Bolalar xonasi

Ishlatilmaydigan rozetkalarda qopqoq bor.
Simlar bola yeta olmaydigan joyda.

Keng tarqalgan xatolar

“Hali ishlayapti”. Qizigan rozetka yoki miltillagan chiroqni kechiktirish.
Avtomatni qayta-qayta yoqish. Sababini aniqlamasdan uni ushlab turish yoki kuchliroq avtomat qo’yishni so’rash.
O’zi ta’mirlash. Videoga qarab rozetka almashtirish yoki sim ulash. Bu ish uchun elektromontyor kerak.
Izolenta bilan “davolash”. Shikastlangan simni o’rab, ishlatishda davom etish. Simni yoki asbobni almashtiring.
Hamma narsa bitta uzaytirgichda. Isitgich, choynak va dazmol bitta uzaytirgichda.
Ho’l qo’l. Hammom va oshxonada qo’lni artmasdan vilkaga tegish.

Amaliy mashq va xulosa

Oilaviy mashq

Dam olish kunlarida bir soat ajrating va quyidagilarni butun oila bilan bajaring:

Shchitni birga topinglar va umumiy avtomatni ko’rsatinglar.
Avtomatlarni yuqoridagi tartibda belgilab chiqinglar.
Har xonadagi uzaytirgich va zaryadlovchilarni ko’zdan kechiringlar; shikastlanganlarini ajrating.
Isitgich, choynak, dazmol va konditsioner yorlig’idagi quvvatni o’qing va uzaytirgich yorlig’i bilan solishtiring.
Bolalarga ho’l qo’l va rozetka qoidalarini o’yin tarzida tushuntiring.
Favqulodda raqamlarni muzlatgichga yopishtiring: 101 — yong’in, 103 — tez yordam, 112 — yagona raqam.
“Tok urdi” vaziyatini og’zaki o’ynab ko’ring: kim avtomatni o’chiradi, kim qo’ng’iroq qiladi.
Topilgan muammolar ro’yxatini tuzing va elektromontyorga ko’rsating.

Qisqa checklist

Shchit va umumiy avtomat qayerdaligini hamma biladi.
Avtomatlar belgilangan.
Quvvatli asboblar bitta uzaytirgichda emas.
Hammomda uzaytirgich yo’q, asboblar suvdan uzoq.
Bola yetadigan rozetkalarda qopqoq bor.
Isitgich yonuvchi narsalardan uzoq va kechasi o’chiriladi.
Favqulodda raqamlar ko’rinadigan joyda.
RCD bor-yo’qligi mutaxassis bilan aniqlangan.

Elektr xavfsizligi murakkab bilim talab qilmaydi: e’tiborli bo’lish, oddiy qoidalarga amal qilish va tarmoq ishini mutaxassisga topshirish yetarli. Bu kasb qanday ekanini bilmoqchi bo’lsangiz, elektromontyor kasbi haqidagi maqolamizni o’qing. Elektr ishlarini xavfsizlik qoidalari bilan professional darajada o’rganmoqchi bo’lganlar uchun elektromontyorlik dasturi mavjud.

Assotsiatsiyamizning boshqa bepul o’quv dasturlari bilan ham tanishing. Tayyor bo’lsangiz, ariza qoldiring — mutaxassislarimiz siz bilan bog’lanadi.