Klaviaturada tez yozishni o'rganish

Kompyuterda ishlaydigan har bir kishi kuniga yuzlab, ba’zan minglab so’z yozadi: xat, hisobot, xabar, qidiruv so’rovi, ariza. Har bir harfni ko’z bilan qidirib, ikki barmoq bilan bossangiz, vaqtning katta qismi tugma izlashga ketadi. Yaxshi xabar: tez va xatosiz yozish tug’ma qobiliyat emas, balki har kim o’rgana oladigan ko’nikma. Bu maqolada ko’r usulda o’n barmoq bilan yozish nima ekanini, to’g’ri holat va barmoq zonalarini, 4 haftalik o’rganish rejasini, bepul trenajyorlarni, o’zbekcha va ruscha yozish xususiyatlarini, telefonda tez yozishni, tezlikni o’lchashni va keng tarqalgan xatolarni ko’rib chiqamiz. Oxirida amaliy mashq va tekshiruv ro’yxati bor.

Ko’r usulda yozish nima va u nima uchun kerak

Ko’r usulda yozish (inglizcha touch typing) — klaviaturaga qaramasdan, o’nta barmoqning hammasidan foydalanib yozish. Har bir barmoq o’z tugmalari uchun “javob beradi”, qo’llar doim bir xil boshlang’ich holatga qaytadi, ko’z esa matnda bo’ladi. Tugmalar joyini ko’z emas, barmoqlar “eslab qoladi”: bu xuddi velosiped haydash kabi mushak xotirasi.

Nega bu muhim:

• Vaqt tejaladi. Fikr to’xtamasdan matnga aylanadi.
• Xatolar kamayadi. Ekranga qarab yozganingiz uchun xatoni darhol ko’rasiz va to’g’rilaysiz.
• Charchoq kamayadi. Boshni doim egib-ko’tarish bo’yin va ko’zni toliqtiradi.
• Diqqat mazmunda bo’ladi. Tugmalar haqida emas, nima yozayotganingiz haqida o’ylaysiz.

Uch misol. Dilnoza — tuman tibbiyot birlashmasida kotiba, kuniga o’nlab xat va bildirishnoma tayyorlaydi; tez yozish unga ish kunining oxirida ortiqcha qolmaslik imkonini beradi. Sardor — universitet talabasi, ma’ruzani noutbukda yozib olishga va kurs ishini muddatida topshirishga ulgurishi kerak. Aziza — tarjimon-frilanser; uning uchun yozish tezligi va aniqligi to’g’ridan-to’g’ri ish sifati va ulgurgan buyurtmalari soni demak. Frilans haqida batafsil — frilansni boshlash maqolasida.

To’g’ri holat, asosiy qator va barmoq zonalari

O’tirish va qo’l holati

Ergonomika — alohida va katta mavzu, shuning uchun bu yerda faqat yozishga bevosita ta’sir qiladigan asosiy qoidalarni beramiz:

1. Orqa to’g’ri, oyoqlar polda. Stulga to’liq o’tiring, egilib klaviaturaga “yopishmang”.
2. Tirsaklar taxminan to’g’ri burchak ostida. Yelkalar bo’shashgan, qo’llar tanaga yaqin.
3. Bilaklar tekis. Kaftlarni stolga yoki noutbuk korpusiga “qo’yib” yozmang: bilak pastga bukilsa, barmoqlar tugmalarga noqulay yetadi va tez charchaydi. Kaftlar klaviatura ustida yengil “osilib” tursin.
4. Barmoqlar yengil bukilgan. Tugmani barmoq uchi bilan bosing, yassi barmoq bilan emas.
5. Ekran ko’z darajasida yoki biroz pastda. Shunda boshni egmasdan matnni ko’rasiz.

Tugmalarni qattiq urmang: yumshoq va bir maromdagi bosish ham tezroq, ham kamroq charchatadi.

Asosiy qator va F/J bo’rtiqlari

Ko’r usulning “uyi” — asosiy qator (home row), harflarning o’rta qatori:

• chap qo’l barmoqlari: A S D F (jimjiloq — A, nomsiz barmoq — S, o’rta barmoq — D, ko’rsatkich barmoq — F);
• o’ng qo’l barmoqlari: J K L ; (ko’rsatkich — J, o’rta — K, nomsiz — L, jimjiloq — nuqtali vergul);
• ikkala bosh barmoq — probel (Space) ustida.

F va J tugmalarida kichik bo’rtiq yoki chiziqcha bor. Ko’rsatkich barmoqlar shu bo’rtiqlarni sezib, qo’lni qaramasdan asosiy qatorga qo’yadi. Har bir so’z yoki gapdan keyin barmoqlar shu holatga qaytadi — ko’r usulning butun siri shunda.

Mashq: ko’zingizni yumib, bo’rtiqlarni toping va sakkiz barmoqni asosiy qatorga qo’ying. Bir-ikki kunda qo’llar o’z joyini o’zi topadigan bo’ladi.

Barmoqlar zonalari

Har bir barmoq asosiy qatordagi tugmasidan yuqoriga va pastga qiya “ustun” bo’ylab harakatlanadi. Standart taqsimot (lotin QWERTY tartibi bo’yicha):

E’tibor bering: ko’rsatkich barmoqlar ikki ustunga javob beradi — ular eng kuchli va epchil barmoqlar. Ba’zi qo’llanmalarda 6 raqami chap ko’rsatkich barmoqqa berilgan — qaysi variantni tanlasangiz, unga doim amal qiling.

Bosh harflar uchun Shift’ni qarama-qarshi qo’l jimjilog’i bilan bosing: chap qo’ldagi harf uchun (masalan, D) o’ng Shift, o’ng qo’ldagi harf uchun (masalan, J) chap Shift. Shunda bitta qo’l ikki ishni birdaniga bajarishga majbur bo’lmaydi.

Bosqichma-bosqich o’rganish rejasi: 4 hafta

Quyidagi reja — tavsiya. Asosiy shart: har kuni 15–20 daqiqa, uzluksiz. Mushak xotirasi takrorlash orqali shakllanadi, shuning uchun har kuni oz-ozdan mashq qilish haftada bir marta uzoq mashq qilishdan samaraliroq. Charchasangiz yoki xatolar ko’payib ketsa, to’xtang va ertaga davom eting.

1-hafta: asosiy qator

• Faqat asosiy qator: A, S, D, F, J, K, L va nuqtali vergul, so’ng G va H (ko’rsatkich barmoqlar ichkariga bir tugma siljiydi).
• Birikmalar: “fj”, “dk”, “sl”, “asdf jkl;” — sekin, ritm bilan, bir maromda.
• Faqat asosiy qator harflaridan iborat so’zlar: “dala”, “alla”, “jala”, “kalla”.
• Maqsad: klaviaturaga umuman qaramaslik. Tezlik muhim emas.

Mashq uchun namunaviy qatorlar:

fff jjj fff jjj fjf jfj
ddd kkk dkd kdk fdfd jkjk
asdf jkl; asdf jkl; fdsa ;lkj
dala alla jala kalla dala alla

2-hafta: yuqori qator va apostrof

• E, I, R, U, T, Y, O, W, Q, P va apostrof (o’ va g’ uchun).
• Har bir yangi harfdan keyin barmoq asosiy qatorga qaytadi.
• Endi oddiy o’zbekcha so’zlar: “uy”, “ota”, “daftar”, “shahar”, “tog‘“.

3-hafta: pastki qator va bosh harflar

• C, V, B, N, M, X, Z, vergul va nuqta.
• Shift bilan bosh harflar: ism, shahar nomlari — “Toshkent”, “Nodira”, “Andijon”.
• Qisqa gaplar: tinish belgilari bilan, xuddi haqiqiy matndagidek.

4-hafta: haqiqiy matn va raqamlar

• Raqamlar qatori va eng ko’p ishlatiladigan belgilar.
• Haqiqiy matnlar: gazeta maqolasi, kitobdan parcha, o’zingizning ish xatingiz.
• Kundalik ishda — xat, xabar, hisobotda — faqat ko’r usulda yozishga harakat qiling. Dastlab sekinroq bo’ladi, lekin aynan shu bosqichda ko’nikma mustahkamlanadi.

Aniqlik, tezlik va uni o’lchash

Avval aniqlik, keyin tezlik

Boshlovchilarning eng katta xatosi — boshidanoq tez yozishga urinish. Shoshilganda barmoq noto’g’ri tugmani bosadi, siz Backspace bilan qaytasiz, va eng yomoni — mushak xotirasi xatoni “eslab qoladi”. Keyin bu odatdan qutulish qiyinroq bo’ladi.

To’g’ri yondashuv:

• Sekin, lekin to’g’ri. Xato qilmasdan yozish mumkin bo’lgan tezlikni tanlang va bir maromda yozing — xuddi metronom bo’yicha.
• Aniqlikni kuzating. Trenajyorlar har mashqdan keyin aniqlik ko’rsatkichini beradi. Agar u pasaysa — sekinlashing.
• Xatoli harflarni alohida mashq qiling. Masalan, siz doim Q va X ni adashtirsangiz, shu harflar bilan qisqa mashq qiling.
• Tezlik o’zi keladi. Barmoqlar tugmalarni ishonchli topa boshlaganda, tezlik o’zi o’sadi.

Tezlikni o’lchash: WPM

Yozish tezligi odatda WPM (words per minute — minutiga so’z) bilan o’lchanadi. Trenajyorlarda “so’z” deganda shartli ravishda 5 ta belgi (probel bilan birga) olinadi — shuning uchun qisqa va uzun so’zli tillarni solishtirish mumkin bo’ladi. Ko’pchilik trenajyorlar tezlik bilan birga aniqlikni ham ko’rsatadi. Rus tilidagi manbalarda tezlik ko’pincha “minutiga belgi” bilan beriladi.

Natijaga qanday qarash kerak:

• O’zingizni o’zingiz bilan solishtiring. Birinchi kuni o’lchang, keyin haftada bir marta xuddi shu sharoitda (bir xil trenajyor, bir xil davomiylik) qayta o’lchang.
• Dastlab tezlik tushishi tabiiy. Ikki barmoq bilan tez yozishga o’rgangan odam ko’r usulga o’tganda birinchi haftalarda sekinlashadi. Bu jarayonning bir qismi — ortga qaytmang.
• Taxminiy mo’ljal. Aniq “norma” yo’q: kotiba, dasturchi va jurnalist uchun talab turlicha. Eng muhimi — fikringizni to’xtamasdan va qaramasdan yoza olish.

Bepul trenajyorlar

Internetda ko’r usulda yozishni o’rgatadigan ko’plab bepul onlayn ta’lim vositalari bor. Ulardan bir nechtasi:

• Keybr — harflarni bittadan qo’shib boradi, eng zaif harflaringizni aniqlab, ularni ko’proq beradi. Boshlang’ich bosqich uchun juda qulay.
• Monkeytype — minimalistik, ko’p sozlamali trenajyor: vaqt yoki so’zlar soni bo’yicha sinov, til tanlash, natijalar tarixi. Tezlikni o’lchash va ko’nikmani saqlab turish uchun yaxshi.
• TypingClub — bosqichma-bosqich darslar, o’yin elementlari bilan; bolalar va mutlaq boshlovchilar uchun mos.

Ba’zilarida til va klaviatura tartibini tanlash mumkin. Inglizcha matnda boshlash ham yomon emas: o’zbek lotin va ingliz alifbosi bitta klaviatura tartibidan foydalanadi. Bir trenajyorni tanlab, unga 2–3 hafta sodiq qoling — har kuni yangi sayt sinab ko’rish mashqning o’rnini bosmaydi.

O’zbek lotin va rus kirill alifbosida yozish

O’zbek lotin yozuvida yozish uchun alohida klaviatura shart emas: ko’pchilik odatiy ingliz (US) tartibidan foydalanadi. Lekin bir nechta xususiyat bor.

O’, g’ va tutuq belgisi

• O’ va g’ ikki tugma bilan yoziladi: harf, keyin apostrof. Apostrof (’) tugmasi US tartibida asosiy qatorda, nuqtali vergulning o’ng tomonida joylashgan va o’ng qo’l jimjilog’i bilan bosiladi. Bu juda qulay: jimjiloq asosiy qatordan deyarli siljimaydi.
• Tutuq belgisi (“ma’no”, “san’at”, “ta’lim” so’zlaridagi) ham xuddi shu tugma bilan yoziladi.
• Rasmiy imloda o’ va g’ dagi belgi alohida tipografik belgi, ammo kundalik yozishda ko’pincha oddiy apostrof ishlatiladi. Muhimi — bitta hujjat ichida bir xil belgi ishlatish: aks holda qidiruv so’zni topmasligi mumkin. Bu haqda Word’da hujjat tayyorlash maqolasida ham yozganmiz.

Ehtiyot bo’ling: ba’zi dasturlar apostrofni avtomatik “jingalak” qo’shtirnoqqa aylantiradi. Agar bir xillik muhim bo’lsa, matn muharririning avtomatik almashtirish sozlamalarini tekshiring (Word’da: File → Options → Proofing → AutoCorrect Options → AutoFormat As You Type).

Sh, ch va ng

Sh, ch va ng — ikki harfdan iborat birikmalar, alohida tugmasi yo’q. Mashqda ularni bitta “harakat” sifatida o’rganing: “sh” — chap nomsiz barmoq S, keyin o’ng ko’rsatkich H; “ch” — chap o’rta barmoq C, keyin o’ng ko’rsatkich H. Ikkala holatda ham qo’llar navbatlashadi — bu tez yozish uchun eng qulay holat. “Shahar”, “choy”, “ishchi”, “bolalarning” kabi so’zlar bilan mashq qiling.

O’zbek lotin yozuvida c harfi faqat “ch” ichida uchraydi, w esa ishlatilmaydi. Q va X esa, aksincha, ko’p uchraydi va chap qo’lning kuchsizroq barmoqlariga — jimjiloq va nomsiz barmoqqa to’g’ri keladi. Ularga alohida mashq ajrating.

Rus kirill klaviaturasi

O’zbekistonda ko’pchilik ikki tilda — o’zbekcha va ruscha yozadi. Ruscha uchun standart tartib — YTsUKEN (yuqori qatorning birinchi harflari bo’yicha nomlangan). Ko’r usul tamoyillari bir xil, faqat harflar joyi boshqa:

• Asosiy qator ruscha tartibda ham o’sha jismoniy tugmalar: F, J bo’rtiqlari endi ruscha A va O harflari ostida turadi.
• Ruscha nuqta — lotin tartibidagi ”/” tugmasida (pastki qatorning eng o’ngida), vergul esa xuddi shu tugma Shift bilan.
• Lotin tartibidagi apostrof tugmasida ruscha tartibda boshqa harf turadi — o’zbekchaga qaytganda buni unutmang.

Tartibni almashtirish: Windows’da Win + Space yoki Alt + Shift, macOS’da Control + Space yoki Globe tugmasi. Klaviatura tartiblarini Windows’da Settings → Time & language → Language & region orqali qo’shasiz.

Maslahat: ikki tartibni bir vaqtda o’rganmang. Avval ko’proq kerak bo’lgan tilda 3–4 hafta mashq qiling, keyin ikkinchisiga o’ting — u tezroq o’zlashadi, chunki qo’l holati allaqachon tanish.

Telefonda tez yozish

Telefonda o’n barmoq ishlamaydi, lekin u yerda ham vaqtni tejash mumkin:

• Ikki bosh barmoq. Telefonni ikki qo’lda ushlab, ikkala bosh barmoq bilan yozish bitta barmoqdan ancha tez.
• Siljitib yozish (Gboard’da Glide typing, iPhone klaviaturasida Slide to Type) — barmoqni harflar ustidan uzmasdan sirpantirasiz, klaviatura so’zni o’zi taniydi.
• Matn almashtirish. Tez-tez yoziladigan iboralar uchun qisqartma yarating. iPhone’da: Settings → General → Keyboard → Text Replacement; Android’da klaviatura sozlamalaridagi shaxsiy lug’at. Masalan, “slm” yozsangiz “Assalomu alaykum” chiqadi.
• O’zbek tilini qo’shing. Ko’p klaviatura ilovalarida o’zbek tili tanlovi bor; u yo’q bo’lsa, harfni bosib turganda qo’shimcha belgilar chiqishi mumkin.
• Avtotuzatishni nazorat qiling. U ba’zan o’zbekcha so’zni inglizchaga “to’g’rilaydi” — yuborishdan oldin xabarni o’qing.
• Ovozli kiritish. Uzun matnni gapirib yozdirish mumkin, lekin ism va raqamlarni tekshiring.

Keng tarqalgan xatolar

• Klaviaturaga qarash. Eng keng tarqalgan odat: qarasangiz, mushak xotirasi shakllanmaydi. Zarur bo’lsa, ekrandagi trenajyor klaviaturasiga qarang.
• Ikki barmoq bilan yozish odatiga qaytish. Shoshilinch ishda eski usul “tezroq” tuyuladi, lekin unga qaytsangiz, ikki usul o’rtasida qolib ketasiz.
• Tezlikka quvish. Aniqlikdan oldin tezlik — xatolarni mustahkamlaydi.
• Barmoq zonasidan chiqish. Masalan, B ni o’ng ko’rsatkich bilan bosish. Bu kichik “qulaylik” keyinchalik chalkashlik keltiradi.
• Har doim bitta Shift. Bitta qo’l Shift’ni ham, harfni ham bossa, bilak buriladi.
• Backspace’ga yopishish. Har xatoni darhol o’chirish ritmni buzadi. Mashqda davom eting, keyin xatoli harfni alohida mashq qiling.
• Tartibsiz mashq. Bir kun bir soat, keyin bir hafta tanaffus — foydasiz.

Tez yozishni klaviatura yorliqlari bilan birlashtiring: Ctrl + C, Ctrl + V, Ctrl + Z kabilar sichqonchaga murojaatni kamaytiradi.

Amaliy mashq va tekshiruv ro’yxati

Bugundan boshlash uchun 20 daqiqalik birinchi mashg’ulot:

1. Stul, ekran va qo’l holatini tekshiring: orqa to’g’ri, bilaklar tekis.
2. Trenajyorlardan birini oching va hozirgi tezligingizni o’lchang. Natijani daftarga yozing — bu sizning boshlang’ich nuqtangiz.
3. Ko’zingizni yumib, F va J bo’rtiqlarini toping va barmoqlarni asosiy qatorga qo’ying. 5 marta takrorlang.
4. Yuqoridagi namunaviy qatorlarni 5 daqiqa davomida sekin, xatosiz yozing.
5. Trenajyorning birinchi darsini (asosiy qator) bajaring.
6. Oxirida o’zingizga bitta gap yozing, masalan: “Bugun ko’r usulda yozishni boshladim.” — klaviaturaga qaramasdan.

Shartli misol: Sardor shu rejani har kuni kechqurun 15 daqiqa bajardi. Birinchi hafta u sekinlashdi, lekin to’rtinchi haftaga kelib kurs ishini qaramasdan yoza boshladi. Har kimda sur’at turlicha — muhimi uzluksizlik.

Tekshiruv ro’yxati

• Barmoqlar F va J bo’rtiqlarini qaramasdan topadi.
• Har bir barmoq o’z zonasida ishlaydi.
• Bosh harflar qarama-qarshi qo’l Shift’i bilan yoziladi.
• O’, g’ va tutuq belgisi o’ng jimjiloq bilan, qaramasdan yoziladi.
• Mashq har kuni 15–20 daqiqa, aniqlik tezlikdan oldin.
• Haftada bir marta tezlik bir xil sharoitda o’lchanadi.
• Kundalik ishda ham faqat ko’r usulda yozish.

Ko’r usulda yozish — bir martalik sarmoya: bir oy muntazam mashq qilasiz, natijasidan esa yillar davomida foydalanasiz.

Agar kompyuter bilan ishlashni o’qituvchi bilan tizimli o’rganmoqchi bo’lsangiz, assotsiatsiyamizning bepul kompyuter savodxonligi dasturi va boshqa o’quv dasturlari bilan tanishing. Tayyor bo’lsangiz, ariza qoldiring — mutaxassislarimiz siz bilan bog’lanadi.