Linux bilan tanishuv: yangi boshlovchilar uchun

Linux nima, qayerda ishlatiladi va qanday xavfsiz sinab ko'riladi: distributivlar, fayl tizimi, terminal buyruqlari, huquqlar, apt va amaliy mashq.

Telefoningizdagi Android, siz kirgan saytning serveri, uydagi Wi-Fi router — bularning ko’pchiligi ichida Linux ishlaydi. Shunga qaramay, ko’pchilik bu operatsion tizim bilan hech qachon bevosita ishlamagan va undan biroz cho’chiydi: “qora ekran”, buyruqlar, tushunarsiz xatolar. Bu qo’llanmada Linux’ni noldan, oddiy tilda tushuntiramiz: Linux nima va yadro distributivdan nimasi bilan farq qiladi, u qayerda ishlatiladi va nega uni o’rganish foydali, qaysi distributivdan boshlash mumkin, kompyuteringizni buzmasdan qanday sinab ko’rasiz, fayl tizimi qanday tuzilgan, terminalda asosiy buyruqlar, foydalanuvchi huquqlari va dastur o’rnatish. Keyin yangi boshlovchilar ko’p yo’l qo’yadigan xatolarni ko’rib chiqamiz, oxirida esa terminalda bajariladigan amaliy mashq va tekshiruv ro’yxati beriladi.

Linux nima: yadro va distributiv

Har qanday operatsion tizimning markazida yadro (kernel) turadi. Yadro — kompyuterning “dispetcheri”: u protsessor vaqtini dasturlar o’rtasida taqsimlaydi, xotirani boshqaradi, disk, klaviatura, tarmoq kartasi kabi qurilmalar bilan ishlaydi. Foydalanuvchi yadroni bevosita ko’rmaydi — u dasturlar orqali ishlaydi, dasturlar esa yadrodan xizmat so’raydi.

Qat’iy ma’noda “Linux” — aynan shu yadroning nomi. Uni 1991-yilda finlandiyalik talaba Linus Torvalds yaratishni boshlagan va ochiq kod sifatida e’lon qilgan. Ochiq kod degani — dastur matnini istalgan kishi o’qishi, o’zgartirishi va tarqatishi mumkin.

Lekin yolg’iz yadro bilan kompyuterda ishlab bo’lmaydi: sizga buyruqlar qatori, fayl menejeri, brauzer, matn muharriri, dastur o’rnatish vositasi ham kerak. Yadro va shu dasturlarning tayyor to’plami distributiv (distribution, qisqacha “distro”) deb ataladi. Ubuntu, Linux Mint, Fedora, Debian — bular distributivlar. Ularning barchasida yadro bir xil oiladan, lekin tanlangan dasturlar, tashqi ko’rinish, yangilanish tartibi va maqsadli auditoriya farq qiladi.

Oddiy o’xshatish: yadro — avtomobil dvigateli, distributiv esa tayyor avtomobil. Kundalik nutqda “Linux” deganda ko’pincha butun tizim, ya’ni biror distributiv nazarda tutiladi — bu ham xato emas, faqat farqni bilib qo’ying.

Linux qayerda ishlatiladi va nega uni o’rganish foydali

Qayerda uchraydi

Serverlar. Internetdagi saytlar, bank ilovalari ortidagi tizimlar, pochta xizmatlari va bulutli platformalarning katta qismi Linux serverlarda ishlaydi. Brauzerda sayt ochganingizda so’rovingiz ko’pincha aynan shunday serverga boradi. Bu jarayon haqida internet qanday ishlaydi maqolasida batafsil yozganmiz.
Telefonlar. Android operatsion tizimi Linux yadrosiga asoslangan. Android ko’rinishi va dasturlari klassik Linux distributivlariga o’xshamaydi, lekin poydevori — o’sha yadro.
Tarmoq qurilmalari. Ko’plab uy routerlari, kirish nuqtalari va ba’zi tarmoq kommutatorlari ichida Linux asosidagi tizim ishlaydi.
Boshqa qurilmalar. Smart televizorlar, kuzatuv kameralari, avtomobil multimedia tizimlari, superkompyuterlar.

Nega o’rganish foydali

Toshkentlik Sardor provayder kompaniyasida texnik yordam xodimi bo’lib ishlaydi va tarmoq administratori bo’lishni xohlaydi. U tez orada tushunadi: serverga ulanish, jurnal (log) fayllarni ko’rish, xizmatni qayta ishga tushirish — hammasi Linux terminalida bajariladi. Linux asoslari quyidagi yo’nalishlarda deyarli majburiy:

Tarmoq administratorligi. Serverlar, DNS, veb-serverlar, monitoring — asosan Linux muhitida.
Dasturlash. Kodni serverga joylash, Git bilan ishlash, dasturlash muhitlarini sozlash terminalni bilishni talab qiladi. Agar endi boshlayotgan bo’lsangiz, dasturlashni qayerdan boshlash maqolasi ham foydali.
Kiberxavfsizlik. Himoya va tahlil vositalarining ko’pi Linux uchun yozilgan. Bu soha haqida kiberxavfsizlik kasbi maqolasida o’qishingiz mumkin.

Mashhur distributivlar

Distributivlar yuzlab, lekin boshlash uchun to’rttasini bilish kifoya. Ularning barchasi bepul yuklab olinadi.

Ubuntu — eng mashhur distributivlardan biri. Yangi boshlovchilar uchun qo’llanmalar va forumlar juda ko’p. Serverlarda ham keng tarqalgan. LTS (Long Term Support) deb belgilangan versiyalari uzoq muddat qo’llab-quvvatlanadi — boshlash uchun shularni tanlang.
Linux Mint — Ubuntu asosida qurilgan, ko’rinishi Windows’ga o’xshash: pastda vazifalar paneli, chapda menyu. Windows’dan o’tayotganlar uchun qulay.
Fedora — yangi texnologiyalarni tez qabul qiladigan distributiv. Dasturchilar orasida mashhur.
Debian — barqarorligi bilan tanilgan, serverlarda ko’p ishlatiladi. Ubuntu va Mint aynan Debian asosida qurilgan, shuning uchun ulardagi ko’p buyruqlar Debian’da ham ishlaydi.

Qaysi birini tanlash kerak? Agar maqsadingiz o’rganish bo’lsa, Ubuntu LTS bilan boshlang: bu qo’llanmadagi barcha buyruqlar unda ishlaydi va qo’llanmalarning ko’pi aynan unga yozilgan. Distributivni keyin istalgan payt almashtirish mumkin — asosiy bilimlar hammasida bir xil.

Kompyuterni buzmasdan sinab ko’rish

Linux’ni o’rganish uchun Windows’ni o’chirib tashlash shart emas. Quyidagi uch usul ham xavfsiz. Har qanday holatda ham boshlashdan oldin muhim fayllaringizning zaxira nusxasini oling — bu yaxshi odat.

1. VirtualBox’da virtual mashina

Virtual mashina — “kompyuter ichidagi kompyuter”. Unda nima qilsangiz ham, asosiy tizimga ta’sir qilmaydi. Yangi boshlovchi uchun eng qulay usul.

VirtualBox dasturini rasmiy saytidan yuklab oling va o’rnating.
Ubuntu saytidan LTS versiyaning ISO faylini (o’rnatish obrazi) yuklab oling.
VirtualBox’da New tugmasini bosing, nom bering (masalan, “Ubuntu-mashq”) va ISO faylni tanlang.
Xotira (RAM) va protsessor yadrolarini ajrating. Asosiy tizimga ham yetarli resurs qoldiring.
Virtual disk hajmini belgilang va Finish ni bosing.
Start ni bosing va ekrandagi o’rnatish bosqichlarini bajaring.

Virtual mashina bilan ishlashda Snapshot (holatni saqlash) imkoniyati juda foydali: tajriba oldidan holatni saqlaysiz, biror narsa buzilsa — bir bosishda qaytasiz.

2. Live USB

Live USB — Linux yozilgan fleshka. Kompyuterni undan yuklasangiz, tizim diskka o’rnatilmasdan to’g’ridan-to’g’ri fleshkadan ishlaydi.

Ubuntu ISO faylini yuklab oling.
Rufus yoki balenaEtcher kabi dastur bilan ISO’ni fleshkaga yozing. Diqqat: fleshkadagi barcha ma’lumotlar o’chadi.
Kompyuterni qayta yoqing va yuklash menyusini oching (ishlab chiqaruvchiga qarab F12, F11, Esc yoki boshqa tugma).
Fleshkani tanlang va Try Ubuntu ni bosing.

Ehtiyot bo’ling: menyuda Install ni tanlab, diskni tushunmasdan qayta bo’lsangiz, Windows va fayllaringiz o’chib ketishi mumkin. Faqat sinab ko’rish uchun “Try” rejimida qoling.

3. Windows’da WSL

WSL (Windows Subsystem for Linux) — Windows 10 va 11 ichida Linux muhitini ishga tushiradigan Microsoft vositasi. Grafik interfeys emas, asosan terminal uchun mo’ljallangan, lekin buyruqlarni o’rganishga juda mos.

PowerShell ni administrator sifatida oching (Start menyusida o’ng tugma → Run as administrator).
Quyidagi buyruqni kiriting:

wsl --install

Agar so’ralsa, kompyuterni qayta yoqing. Odatda Ubuntu avtomatik o’rnatiladi.
Birinchi ishga tushirishda Linux uchun foydalanuvchi nomi va parol yaratasiz. Parol yozilayotganda ekranda hech narsa ko’rinmaydi — bu normal holat.

Fayl tizimi tuzilishi

Windows’da disklar harflar bilan ataladi: C:, D:. Linux’da esa hamma narsa bitta daraxtga birlashgan, uning boshi — ildiz papka, / belgisi bilan yoziladi. Boshqa disklar va fleshkalar ham shu daraxtning biror papkasiga ulanadi. Yana bir farq: yo’llarda teskari emas, oddiy chiziq / ishlatiladi va harflarning katta-kichikligi muhim — Hisobot.txt va hisobot.txt ikki xil fayl.

Asosiy papkalar:

/ — ildiz, barcha papkalarning boshi.
/home — foydalanuvchilarning shaxsiy papkalari. Masalan, Sardorning papkasi /home/sardor. Hujjatlar, yuklab olinganlar va shaxsiy sozlamalar shu yerda. Oddiy ish uchun aynan shu papka kerak bo’ladi.
/etc — tizim va dasturlarning sozlama fayllari. Bu yerdagi fayllarni tushunmasdan o’zgartirmang.
/var — o’zgaruvchan ma’lumotlar: jurnal fayllar (/var/log), kesh, ba’zi serverlarda sayt fayllari. Administrator muammo qidirganda ko’pincha /var/log ga qaraydi.
/bin va /usr — dasturlar va ularning fayllari.

~ (tilda) belgisi joriy foydalanuvchining shaxsiy papkasini bildiradi. Sardor uchun ~ va /home/sardor — bir xil joy.

Yo’llar ikki xil bo’ladi. Absolyut yo’l ildizdan boshlanadi: /home/sardor/hujjatlar. Nisbiy yo’l siz turgan joydan hisoblanadi: hujjatlar. Ikki maxsus belgi bor: . — joriy papka, .. — bir pog’ona yuqoridagi papka.

Terminal asoslari

Terminal — buyruqlarni matn ko’rinishida kiritadigan oyna. Ubuntu’da uni Ctrl + Alt + T bilan ochasiz. Terminalda kursor oldida taklif satri (prompt) turadi: unda foydalanuvchi nomi, kompyuter nomi va joriy papka ko’rinadi. Quyidagi misollarda faqat buyruqlarning o’zi berilgan — taklif satrini yozish shart emas.

Qayerdaman va nima bor

pwd
ls
ls -l
ls -a

pwd (print working directory) — hozir qaysi papkada turganingizni ko’rsatadi.
ls — joriy papkadagi fayl va papkalar ro’yxati.
ls -l — batafsil ro’yxat: huquqlar, egasi, hajmi, o’zgartirilgan sanasi.
ls -a — yashirin fayllarni ham ko’rsatadi. Linux’da nomi nuqta bilan boshlanadigan fayllar yashirin hisoblanadi.

Papkalar bo’ylab harakat

cd hujjatlar
cd ..
cd ~
cd /var/log

cd (change directory) papkani almashtiradi. cd .. bir pog’ona yuqoriga, cd ~ yoki shunchaki cd shaxsiy papkaga qaytaradi. Foydali odat: nomni oxirigacha yozmang — bir necha harfni yozib, Tab tugmasini bosing, terminal nomni o’zi to’ldiradi. Yuqoriga strelka avvalgi buyruqlarni qaytaradi.

Fayl va papkalar bilan ishlash

mkdir loyiha
cp reja.txt reja-nusxa.txt
mv reja-nusxa.txt loyiha/
mv eski-nom.txt yangi-nom.txt
rm keraksiz.txt

mkdir — yangi papka yaratadi. mkdir -p a/b/c ichma-ich papkalarni birdaniga yaratadi.
cp — nusxa oladi. Papkadan nusxa olish uchun cp -r kerak.
mv — ko’chiradi yoki nomini o’zgartiradi. Bir buyruq ikki vazifani bajaradi.
rm — o’chiradi.

rm bilan ehtiyot bo’ling. Terminalda o’chirilgan fayl “Korzinka”ga tushmaydi — u darhol o’chadi va uni qaytarish ko’pincha imkonsiz. O’chirishdan oldin ls bilan nima o’chayotganini tekshiring. Yangi boshlovchilar uchun rm -i qulay: u har bir faylni o’chirishdan oldin tasdiq so’raydi.

Fayl ichini o’qish

cat reja.txt
less eslatma.txt

cat — kichik faylning butun matnini ekranga chiqaradi.
less — katta faylni sahifalab ko’rsatadi: strelkalar va probel bilan aylantirasiz, / bilan qidirasiz, q bilan chiqasiz.

Yordam olish

Har bir buyruqning qo’llanmasi tizimning o’zida bor:

man ls
ls --help

man (manual) buyruqning to’liq qo’llanmasini ochadi, chiqish uchun q. --help qisqa ma’lumot beradi.

Foydalanuvchilar, huquqlar va dastur o’rnatish

Oddiy foydalanuvchi va sudo

Linux — ko’p foydalanuvchili tizim: har bir foydalanuvchining o’z papkasi va huquqlari bor. Eng katta huquqqa ega foydalanuvchi — root. Oddiy ish oddiy foydalanuvchi sifatida bajariladi, tizim sozlamalarini o’zgartirish yoki dastur o’rnatish kerak bo’lganda esa buyruq oldiga sudo qo’yiladi:

sudo apt update

sudo sizning parolingizni so’raydi va shu bitta buyruqni administrator huquqi bilan bajaradi.

Huquqlar va chmod g’oyasi

ls -l natijasida har bir qator boshida shunga o’xshash satr turadi:

-rw-r--r--

Birinchi belgi turi: - — fayl, d — papka. Keyingi to’qqiz belgi uch guruhga bo’linadi: egasi, guruh va boshqalar. Har guruhda uchta huquq: r — o’qish, w — yozish (o’zgartirish), x — bajarish (dastur sifatida ishga tushirish). Chiziqcha shu huquq yo’qligini bildiradi. Yuqoridagi misolda egasi o’qiy va yoza oladi, qolganlar faqat o’qiy oladi.

Huquqlar chmod buyrug’i bilan o’zgartiriladi. Masalan, o’zingiz yozgan skriptni ishga tushiriladigan qilish uchun:

chmod +x salom.sh

Asosiy g’oya: har kimga faqat kerakli huquqni bering. Internetda tez-tez uchraydigan “huquq bermayapti — chmod 777 qiling” maslahati faylni hamma uchun ochib qo’yadi va xavfsizlik teshigi yaratadi.

Paket menejeri: apt

Linux’da dasturlar ko’pincha saytlardan yuklab olinmaydi — ular distributivning rasmiy omboridan (repozitoriydan) paket menejeri orqali o’rnatiladi. Ubuntu, Mint va Debian’da bu apt:

sudo apt update
sudo apt install tree
sudo apt upgrade

apt update — mavjud paketlar ro’yxatini yangilaydi (dasturlarning o’zini emas).
apt install — dasturni o’rnatadi. tree papka tuzilmasini daraxt ko’rinishida chiqaradi — mashqda kerak bo’ladi.
apt upgrade — o’rnatilgan dasturlarni yangilaydi.

Rasmiy ombordan o’rnatish noma’lum saytdan fayl yuklashdan xavfsizroq: paketlar tekshirilgan va yangilanishlar markazlashgan holda keladi. Fedora’da paket menejeri boshqacha — dnf, lekin g’oya bir xil.

Keng tarqalgan xatolar

rm -rf ni o’ylamay ishlatish. -r papkani ichidagi hamma narsa bilan, -f esa so’ramasdan o’chiradi. Yo’lda bitta ortiqcha probel yoki noto’g’ri papka — va kerakli fayllar qaytarib bo’lmas darajada yo’qoladi. Har doim avval pwd va ls bilan qayerda turganingizni tekshiring.
Har bir buyruqqa sudo qo’shish. “Ishlamadi — sudo bilan qaytaraman” odati xavfli. Buyruq nimaga ishlamaganini tushuning: ko’pincha sabab — noto’g’ri papka yoki imlo xatosi, huquq emas. sudo bilan yaratilgan fayllar root’ga tegishli bo’lib qoladi va keyin oddiy foydalanuvchi ularni o’zgartira olmaydi.
Internetdan buyruqni ko’r-ko’rona nusxalash. Ayniqsa sudo, rm yoki curl ... | sh ko’rinishidagi buyruqlarni. Avval har qismini tushuning.
Katta-kichik harflarga e’tibor bermaslik. Hujjatlar va hujjatlar — ikki xil papka.
Nomlarda probel ishlatish. mening fayl.txt nomli faylga murojaat qilishda qo’shtirnoq kerak bo’ladi. Probel o’rniga chiziqcha yoki pastki chiziq ishlating: mening-fayl.txt.
Xato xabarini o’qimaslik. “No such file or directory” — fayl yoki papka topilmadi, “Permission denied” — huquq yetmaydi, “command not found” — buyruq nomi xato yoki dastur o’rnatilmagan. Xabar ko’pincha yechimni o’zi aytib turadi.

Amaliy mashq va tekshiruv ro’yxati

Samarqandlik talaba Nilufar o’quv kursi uchun papkalar tuzilmasini terminalda yaratmoqchi. Siz ham uning qadamlarini virtual mashina, Live USB yoki WSL’da takrorlang. Fayl nomlari shartli — o’zingiznikini qo’yishingiz mumkin.

Terminalni oching va qayerda turganingizni tekshiring:

pwd

Kurs papkasini va uning ichida uchta papkani yarating, so’ng ichiga kiring:

mkdir -p kurs/darslar kurs/mashqlar kurs/eslatmalar
cd kurs
ls

Eslatma faylini yarating va ichiga bir qator yozing:

echo "1-dars: Linux terminali" > eslatmalar/dars1.txt
cat eslatmalar/dars1.txt

Faylning nusxasini oling va nusxani boshqa papkaga ko’chiring:

cp eslatmalar/dars1.txt eslatmalar/dars1-nusxa.txt
mv eslatmalar/dars1-nusxa.txt mashqlar/
ls -l mashqlar

tree dasturini o’rnating va tuzilmani ko’ring:

sudo apt update
sudo apt install tree
tree ~/kurs

Nusxani tasdiq bilan o’chiring:

rm -i mashqlar/dars1-nusxa.txt

man cp ni ochib, cp buyrug’ining yana bitta parametrini o’qing va q bilan chiqing.

Tekshiruv ro’yxati

Yadro va distributiv o’rtasidagi farqni bir gap bilan tushuntira olaman.
Linux’ni asosiy tizimni buzmasdan ishga tushirdim: virtual mashina, Live USB yoki WSL.
/, /home, /etc, /var papkalari nima uchun kerakligini bilaman.
pwd, ls, cd, mkdir, cp, mv, rm, cat, less buyruqlarini mustaqil ishlata olaman.
Noma’lum buyruq uchun man yoki --help dan foydalanaman.
ls -l natijasidagi rwx huquqlarini o’qiy olaman.
sudo ni faqat kerak bo’lganda va nima qilayotganimni bilib ishlataman.
apt bilan dastur o’rnatdim.
rm dan oldin pwd va ls bilan tekshirish odatim bor.

Linux’ni o’rganishning eng yaxshi usuli — har kuni oz-ozdan terminalda ishlash. Bir-ikki hafta davomida kundalik fayl ishlarini terminal orqali bajarib ko’ring: buyruqlar tez orada qo’lingizga o’rganib qoladi.

Agar Linux, serverlar va tarmoqlarni o’qituvchi bilan tizimli o’rganmoqchi bo’lsangiz, assotsiatsiyamizning bepul tarmoq administratorligi, kiberxavfsizlik va dasturlash dasturlari hamda boshqa o’quv dasturlari bilan tanishing. Tayyor bo’lsangiz, ariza qoldiring — mutaxassislarimiz siz bilan bog’lanadi.