SMART maqsad qo'yish: noaniq niyatdan aniq rejaga

“Bu yil ingliz tilini o’rganaman”, “Excel’ni yaxshi bilib olaman”, “Yaxshiroq ish topaman” — bunday niyatlarni ko’pchilik yil boshida, yangi oy boshida yoki dushanba kuni aytadi. Bir necha hafta o’tib esa niyat kundalik tashvishlar orasida yo’qolib ketadi. Odatda sabab irodasizlik emas: niyatning o’zi shunday tuzilganki, uni bajarish ham, bajarilganini tekshirish ham qiyin. Bu qo’llanmada noaniq maqsad nega ishlamasligini, SMART usulining besh mezonini o’zbekcha izoh va “noaniq → aniq” misollar bilan, katta maqsadni oylik va haftalik bosqichlarga bo’lishni, natija maqsadi va jarayon (odat) maqsadi farqini, oddiy jadvalda kuzatishni, to’siqlarni oldindan rejalashni, ishda rahbar bilan maqsad kelishishni, SMART’ning cheklovlari va OKR haqida qisqa eslatmani ko’rib chiqamiz. Oxirida keng tarqalgan xatolar, amaliy mashq va tekshiruv ro’yxati bor.

Noaniq maqsad nega ishlamaydi

“Ingliz tilini o’rganaman” degan gapda bir nechta yashirin savol bor: qaysi darajagacha? Qaysi ko’nikma — gapirishmi, o’qishmi, imtihonmi? Qachongacha? Har kuni nima qilaman? Javob bo’lmasa, miya bu vazifani “keyinroq” degan javonga qo’yadi, chunki birinchi qadam ko’rinmaydi.

Noaniq maqsadning asosiy kamchiliklari:

• Boshlash nuqtasi yo’q. “Sog’lomroq bo’laman” deganda bugun kechqurun aynan nima qilish kerakligi noma’lum.
• Taraqqiyot ko’rinmaydi. Bir oy o’tib “oldinga siljidimmi?” degan savolga javob berib bo’lmaydi. Natijani ko’rmagan odam esa tez sovib qoladi.
• Tugash nuqtasi yo’q. “Yaxshi bilish” chegarasi yo’q, shuning uchun maqsad hech qachon “bajarildi” deb belgilanmaydi.
• Ustuvorlik yo’qoladi. Aniq muddat va hajmga ega ishlar (hisobot, to’y tayyorgarligi, bolalarning darsi) har doim noaniq niyatdan oldinga o’tib ketadi.

Maqsadni aniqlashtirish uni majburiyatga aylantirish emas. Bu shunchaki o’zingizga tushunarli ko’rsatma yozish: nima, qancha, qachongacha va qanday tekshiraman.

SMART: besh mezon va misollar

SMART — maqsadni tekshirish uchun beshta mezonning bosh harflari. Atama 1981-yilda menejment bo’yicha maqolada taklif qilingan, keyinchalik harflarning talqini biroz o’zgarib, bugun quyidagi ko’rinishda keng tarqalgan. Har bir mezonni misollar bilan ko’ramiz. Misollardagi raqamlar shartli — ularni o’z vaziyatingizga moslang.

S — Specific (aniq)

Maqsad aynan nimani o’zgartirishini aytadi. “Ingliz tili” juda keng; “ingliz tilida ish suhbatida o’zim haqimda 5 daqiqa gapira olish” — aniq.

• Noaniq: “Ingliz tilini o’rganaman.” → Aniq: “Ish suhbatida o’zim, tajribam va maqsadlarim haqida ingliz tilida erkin gapira olaman.”
• Noaniq: “Excel’ni bilib olaman.” → Aniq: “Ishdagi oylik savdo hisobotini SUM, IF va filtr yordamida o’zim tayyorlay olaman.”

M — Measurable (o’lchanadigan)

Maqsadga erishilganini qanday bilasiz? Raqam, son, “ha/yo’q” bilan tekshiriladigan belgi bo’lishi kerak.

• Noaniq: “Ko’proq ish e’lonlariga javob beraman.” → O’lchanadigan: “Har hafta kamida 5 ta mos e’longa moslashtirilgan rezyume yuboraman.”
• Noaniq: “Yaxshiroq uxlayman.” → O’lchanadigan: “Ish kunlari soat 23:00 dan kechikmay yotaman va haftada kamida 5 kecha shunga amal qilaman.”

A — Achievable (erishsa bo’ladigan)

Maqsad sizni biroz zo’riqtirishi mumkin, lekin mavjud vaqt, kuch va imkoniyatlaringizga sig’ishi kerak. Ikki farzandi bor, to’liq ishlaydigan Sardor uchun “har kuni 3 soat ingliz tili” — erishib bo’lmaydigan reja. “Ish kunlari 30 daqiqa, dam olish kuni 1 soat” — real.

• Noaniq: “Bir oyda ingliz tilida ravon gapiraman.” → Real: “Uch oy davomida haftasiga 5 marta 30 daqiqadan shug’ullanib, suhbatga tayyor 10 ta mavzu bo’yicha gapirishni mashq qilaman.”

R — Relevant (ahamiyatli, mos)

Maqsad sizning kattaroq yo’nalishingizga mos keladimi? Buxgalter bo’lishni rejalayotgan Nodira uchun Excel’ni o’rganish ahamiyatli; shu paytda grafik dizaynni ham boshlash esa e’tiborni bo’lib yuboradi. O’zingizga savol bering: “Bu maqsad nega aynan hozir muhim?” Javob topilmasa, maqsadni keyinga qoldiring.

• Noaniq: “Yangi narsalar o’rganaman.” → Mos: “Buxgalteriya kursiga tayyorgarlik sifatida Excel’da jadval, formula va filtr bilan ishlashni o’rganaman.”

T — Time-bound (muddatli)

Muddat bo’lmasa, maqsad abadiy “keyinroq” bo’lib qoladi. Muddat ham yakuniy sana, ham oraliq nazorat nuqtalarini o’z ichiga oladi.

• Noaniq: “Oila bilan ko’proq kitob o’qiymiz.” → Muddatli: “Oktabr–dekabr oylarida har kuni kechki ovqatdan keyin 20 daqiqa butun oila bo’lib kitob o’qiymiz; har oy oxirida bittadan kitobni tugatamiz.”

Beshta mezon bitta jumlada

Yuqoridagi beshta mezon birlashganda maqsad bitta-ikkita jumlaga sig’adi. Masalan, Sardorning ingliz tili maqsadi:

Dekabr oxirigacha ish suhbatida o’zim, tajribam va maqsadlarim haqida ingliz tilida 5 daqiqa to’xtamasdan gapira olaman.
Buning uchun ish kunlari 30 daqiqa, shanba kuni 1 soat shug’ullanaman.
Har oy oxirida o’zimni telefonga yozib, avvalgi yozuv bilan solishtiraman.

Til o’rganishning amaliy usullari haqida ingliz tilini o’rganish maqolasida batafsil yozilgan.

Katta maqsadni bosqichlarga bo’lish

Yillik yoki uch oylik maqsad bugungi kun uchun hali ham juda katta. Uni zinapoyaga aylantirish kerak: yakuniy natija → oylik bosqichlar → haftalik vazifalar → bugungi birinchi qadam.

Misol uchun, Jahongir hozir omborda ishlaydi va olti oy ichida ofis ishiga o’tmoqchi. Uning maqsadi: “Mart oxirigacha ofis administratori yoki operator lavozimiga ish taklifini olish.” Bosqichlarga bo’lingan ko’rinishi (shartli):

1. 1-oy. Rezyumeni yangilash, Excel va Word asoslarini takrorlash, 20 ta mos e’lonni o’rganib, ulardagi talablarni ro’yxatga yozish.
2. 2-oy. Har hafta 5 ta ariza yuborish, har biriga moslashtirilgan qisqa xat yozish.
3. 3-oy. Suhbatga tayyorgarlik: eng ko’p beriladigan 10 ta savolga javoblarni yozib, ovoz chiqarib mashq qilish.
4. 4–6-oylar. Ariza yuborishni davom ettirish, har suhbatdan keyin xulosa yozish va rezyumeni yaxshilash.

Har bir oylik bosqich, o’z navbatida, haftalik vazifalarga bo’linadi. Masalan, 1-oyning birinchi haftasi: “Dushanba — rezyume qoralamasi, chorshanba — Excel’da 2 ta mashq, shanba — 5 ta e’lonni o’qib, talablarni yozish.”

Yaxshi haftalik vazifa 15 daqiqadan 2 soatgacha bajariladigan, boshlanishi aniq ish bo’ladi. “Rezyume ustida ishlash” emas, “Rezyumeda oxirgi ish joyimdagi uchta yutuqni yozish”. Vazifalarni kunlarga qanday taqsimlash haqida vaqtni boshqarish maqolasini, vazifalarni “Qilinadi — Jarayonda — Tayyor” ustunlarida ko’rinadigan qilish uchun esa Kanban usuli qo’llanmasini ko’ring.

Natija maqsadi va jarayon maqsadi

Maqsadlar ikki turga bo’linadi va ularni farqlash juda foydali.

• Natija maqsadi — nimaga erishishni xohlaysiz: “Ish taklifini olish”, “Imtihondan kerakli darajani olish”, “Oila bilan 3 ta kitobni tugatish”.
• Jarayon (odat) maqsadi — muntazam nima qilasiz: “Har hafta 5 ta ariza yuborish”, “Har kuni 30 daqiqa ingliz tili”, “Har kuni kechqurun 20 daqiqa oilaviy o’qish”.

Natija ko’pincha to’liq sizning qo’lingizda emas: ish beruvchining qarori, imtihon kunidagi holat, kutilmagan kasallik. Jarayon esa deyarli to’liq sizga bog’liq. Shuning uchun eng yaxshi yondashuv — ikkalasini birga yozish: natija yo’nalishni beradi, jarayon esa har kuni nima qilishni aytadi.

Misol: sog’lom uyqu. Natija maqsadi — “Ertalab charchamasdan uyg’onaman” — o’lchash qiyin. Jarayon maqsadlari aniqroq: “23:00 dan keyin telefonni boshqa xonaga qo’yaman”, “Soat 18:00 dan keyin choy va kofe ichmayman”, “Dam olish kunlari ham bir soatdan ortiq kech turmayman.” Bu odatlarni har kuni “ha/yo’q” bilan belgilash mumkin.

Agar bir oy davomida jarayon maqsadlari bajarilsa-yu, natija kelmasa — bu jarayonni o’zgartirish kerakligi haqida signal. Masalan, 20 ta ariza yuborilgan, lekin birorta ham suhbatga taklif bo’lmagan bo’lsa, ehtimol rezyumeni qayta ko’rib chiqish kerak, ariza sonini emas.

O’lchash, kuzatish va to’siqlarni rejalash

Oddiy kuzatish jadvali

Maqsadni kuzatish uchun maxsus ilova shart emas. Daftar, Google Sheets yoki Excel’dagi oddiy jadval yetarli. Ustunlar: sana, reja, bajarildimi (ha/yo’q), izoh. Masalan, Nodiraning Excel o’rganish jadvali (shartli):

Sana | Reja | Bajarildi | Izoh
06.10 | VLOOKUP darsi, 2 mashq | Ha | Ikkinchi mashq qiyin bo’ldi
08.10 | Filtr va saralash | Yo’q | Ishda kech qoldim
11.10 | Ishdagi hisobotni o’zim tuzish | Ha | 40 daqiqada tayyor

Izoh ustuni eng qimmatli qism: u nima xalaqit berayotganini ko’rsatadi.

Haftalik ko’rib chiqish

Har hafta bir marta, masalan yakshanba kechqurun, 15 daqiqa ajrating va uchta savolga javob yozing:

1. Nima bajarildi? Jadvaldagi “ha”larni sanang.
2. Nima xalaqit berdi? Izohlarni o’qing, takrorlanayotgan sababni toping.
3. Keyingi hafta nimani o’zgartiraman? Vaqtni, hajmni yoki usulni.

Haftalik ko’rib chiqish o’zingizni ayblash uchun emas. Maqsad — rejani hayotga moslashtirish. Agar uch hafta ketma-ket bir xil vazifa bajarilmayotgan bo’lsa, demak u noto’g’ri vaqtga qo’yilgan yoki juda katta.

”Agar … bo’lsa, … qilaman” rejasi

To’siqlar oldindan bashorat qilinadi: mehmon kelishi, ishda kech qolish, kasallik, internet yo’qligi, to’y-ma’raka. Ularni oldindan “agar … bo’lsa, … qilaman” shaklida yozib qo’ying:

• Agar ishda kech qolsam, 30 daqiqalik dars o’rniga avtobusda 10 daqiqa so’z takrorlayman.
• Agar kechqurun mehmon kelsa, oilaviy o’qishni ertasi kuni nonushtadan keyin qilamiz.
• Agar internet bo’lmasa, oldindan yuklab olingan audio darsni tinglayman.
• Agar bir kun o’tkazib yuborsam, ikkinchi kunini o’tkazib yubormayman.

Bunday zaxira reja qaror qabul qilishni osonlashtiradi: to’siq paydo bo’lganda nima qilishni o’ylab o’tirmaysiz, javob tayyor bo’ladi.

Ishda SMART: rahbar bilan maqsad kelishish

Ko’p tashkilotlarda xodimning maqsadlari yil, chorak yoki sinov muddati uchun yoziladi. Bu yerda SMART ikki tomonga ham foydali: siz nima kutilayotganini aniq bilasiz, rahbar esa natijani adolatli baholay oladi.

Maqsadni kelishish bosqichlari

1. Kutilmani so’rang. “Bu lavozimda uch oydan keyin qanday natijani yaxshi deb hisoblaysiz?” Javobni yozib oling.
2. O’zingiz qoralama yozing. 3–5 ta maqsad, har biri SMART ko’rinishida.
3. Birga muhokama qiling. Rahbar raqam yoki muddatni o’zgartirishi mumkin — bu normal. Muhimi, oxirida ikkalangiz bir xil tushunasiz.
4. Yozma tasdiqlang. Kelishilgan maqsadlarni qisqa xat bilan yuboring: “Bugungi suhbatimiz bo’yicha maqsadlarim quyidagicha…”
5. Oraliq uchrashuv belgilang. Masalan, oyda bir marta 15 daqiqalik suhbat.

Sinov muddatidagi misol

Dilshod logistika kompaniyasiga operator bo’lib ishga kirdi. Rahbari bilan kelishilgan sinov muddati maqsadlari (shartli):

• Birinchi oy oxirigacha korxona dasturida buyurtmani mustaqil rasmiylashtirishni o’rganish va buni rahbar oldida ko’rsatib berish.
• Ikkinchi oydan boshlab kunlik buyurtmalarni ish kuni tugashidan oldin xatosiz kiritish; xatolar haftalik tekshiruvda ko’rib chiqiladi.
• Uchinchi oy oxirigacha yangi xodimlar uchun bir sahifalik “buyurtma kiritish yo’riqnomasi”ni tayyorlash.

Bunday maqsadlar “yaxshi ishlash” kabi noaniq talabdan ancha adolatli. Sinov muddatidan muvaffaqiyatli o’tish haqida sinov muddati maqolasida ko’proq maslahat bor, loyiha doirasidagi maqsadlar haqida esa loyiha boshqaruvi asoslarini o’qing.

SMART cheklovlari va OKR haqida qisqa eslatma

SMART foydali vosita, lekin universal emas.

• Juda tor bo’lib qolishi mumkin. Faqat o’lchanadigan narsaga e’tibor berilsa, o’lchash qiyin bo’lgan muhim narsalar — sifat, munosabatlar, o’qishdan zavq olish — chetda qoladi. Masalan, “oyiga 4 ta kitob” maqsadi odamni yengil va qisqa kitoblarni tanlashga undashi mumkin.
• Ijodiy ishlarda moslashuvchanlik kerak. Dizayn, yozuvchilik yoki yangi g’oya izlashda natijani oldindan aniq aytib bo’lmaydi. Bunday hollarda jarayon maqsadi qulayroq: “Har hafta 3 ta eskiz chizaman” yoki “Har kuni 300 so’z yozaman”, natijani esa ochiq qoldirish.
• “Real” chegara xavfi. Erishsa bo’ladigan mezoni ba’zan haddan tashqari ehtiyotkor maqsadga olib keladi. Maqsad sizni biroz o’stirishi kerak.
• Vaziyat o’zgaradi. Kasallik, ko’chish yoki yangi ish rejani o’zgartirishi mumkin. Maqsadni qayta yozish — mag’lubiyat emas, aqlli moslashuv.

OKR nima

OKR (Objectives and Key Results — maqsadlar va asosiy natijalar) — Intel kompaniyasida paydo bo’lgan va keyinchalik Google kabi texnologiya kompaniyalari orqali mashhur bo’lgan usul. Unda bitta ilhomlantiruvchi, sifatga oid maqsad (Objective) va unga erishilganini ko’rsatadigan 2–4 ta o’lchanadigan natija (Key Results) yoziladi. Masalan: maqsad — “Mahalla kutubxonasi yoshlar uchun jonli joyga aylansin”; natijalar — “Har oy 2 ta tadbir o’tkazish”, “Doimiy kitobxonlar ro’yxatiga 30 nafar yangi yosh qo’shish” (shartli). OKR odatda jamoa va tashkilotlar uchun, chorak muddatga qo’llaniladi. Shaxsiy maqsadlar uchun esa SMART ko’pincha soddaroq.

Keng tarqalgan xatolar

• Bir vaqtda juda ko’p maqsad. Yangi ish, ingliz tili, sport, ovqatlanish va kitob — hammasi birdaniga. Natijada hech biri oxiriga yetmaydi. Bir davrda 1–3 ta asosiy maqsad yetarli.
• Faqat natija, jarayon yo’q. “Ish topaman” deyilgan, lekin har hafta nima qilinishi yozilmagan.
• Raqam bor, ma’no yo’q. “Kuniga 50 ta yangi so’z” — o’lchanadi, lekin real emas va bir haftada tashlab qo’yiladi.
• Muddat juda uzoq. “Yil oxirigacha” — oraliq nazorat nuqtalarisiz noyabrgacha hech narsa qilinmaydi.
• Kuzatmaslik. Maqsad yozilgan, lekin bir oy davomida unga qaralmagan.
• Bir marta o’tkazib yuborib, butunlay tashlash. “Baribir buzildi” degan fikr eng xavflisi. Bir kun o’tib ketgan bo’lsa, ertasi kuni davom eting.
• Birovning maqsadini qo’yish. Do’stingiz dasturchi bo’lgani uchun dasturlashni o’rganish — R (mos) mezoniga to’g’ri kelmasligi mumkin. O’zingizga nima uchun kerakligini aniqlang.
• Maqsadni hech kimga aytmaslik. Oila a’zosi yoki hamkasbingiz rejani bilsa, vaqt ajratish va qo’llab-quvvatlash osonroq bo’ladi.

Amaliy mashq va tekshiruv ro’yxati

O’qiganlarni amalda sinab ko’ring. Buning uchun 30–40 daqiqa va qog’oz yoki elektron jadval kerak.

1. Hozir boshingizda aylanib yurgan uchta noaniq niyatni yozing. Masalan: “Ingliz tilini o’rganaman”, “Ko’proq dam olaman”, “Bolalar bilan ko’proq vaqt o’tkazaman.”
2. Har biri uchun “Nega bu menga hozir muhim?” degan savolga bitta jumla bilan javob bering. Javob topilmaganini keyinga qoldiring.
3. Qolganlarini SMART ko’rinishida qayta yozing: nima aniq o’zgaradi, qanday o’lchanadi, mavjud vaqtga sig’adimi, nega muhim, qachongacha.
4. Har bir maqsad uchun bitta jarayon maqsadini qo’shing: har kuni yoki har hafta nima qilasiz.
5. Eng katta maqsadni oylik bosqichlarga, birinchi oyni esa haftalik vazifalarga bo’ling.
6. Ikkita eng ehtimolli to’siqni “Agar … bo’lsa, … qilaman” shaklida yozing.
7. Kuzatish jadvalini tuzing: sana, reja, bajarildi, izoh.
8. Taqvimingizga haftalik 15 daqiqalik ko’rib chiqishni qo’ying.
9. Bugun bajariladigan birinchi qadamni belgilang — 15 daqiqadan oshmaydigan.

Maqsad tayyorligini tekshirish

• Maqsad bir-ikki jumlada yozilgan va boshqa odam uni bir xil tushunadi.
• Erishilganini raqam yoki “ha/yo’q” bilan tekshirish mumkin.
• Kundalik yoki haftalik vaqt real hisoblangan.
• Maqsad nega muhimligi yozilgan.
• Yakuniy sana va oraliq nazorat nuqtalari bor.
• Natija maqsadi bilan birga jarayon maqsadi ham yozilgan.
• To’siqlar uchun “agar … bo’lsa” rejasi tayyor.
• Kuzatish jadvali va haftalik ko’rib chiqish vaqti belgilangan.
• Bugungi birinchi qadam aniq.

SMART — sehrli formula emas, balki fikrni tartibga soladigan oddiy savollar ro’yxati. Uni bir necha marta qo’llasangiz, har qanday yangi niyatni avtomatik ravishda “nima, qancha, qachongacha” savollari orqali o’tkazadigan bo’lasiz.

Agar maqsad qo’yish, rejalash va jamoada ishni tashkil qilishni o’qituvchi bilan tizimli o’rganmoqchi bo’lsangiz, assotsiatsiyamizning bepul loyiha boshqaruvi dasturi va boshqa o’quv dasturlari bilan tanishing. Tayyor bo’lsangiz, ariza qoldiring — mutaxassislarimiz siz bilan bog’lanadi.